Icon--search Icon--video Icon--play Icon--pause Icon--twitter Icon--facebook Icon-navIcon Icon--arrowLeft Icon--arrowRight Icon--audio Icon--photo icon--tag Icon--radio icon--contact volume-off Icon--volume-up

FILM | 'Exodus' verbeeldt ook ónze worsteling met God

Film ‘Exodus: Gods and Kings’ geeft een boeiend inkijkje in onze Westerse cultuur

‘Is dit jouw God?!’ vraagt farao Ramses radeloos aan Mozes, met zijn overleden zoontje nog in de armen. ‘Heb jij een God die kinderen doodt?’ Het lijkt of Ramses de vraag niet alleen aan Mozes stelt, maar hij slingert de vraag van het doek af richting de kijker: is dit nu de God van de Bijbel? De eerstgeboren Egyptische jongetjes ombrengen – was dat nu nodig?

Dankzij het enorme succes van de serie The Bible is de interesse van Hollywood voor Bijbelverhalen aangewakkerd. Eerder dit jaar zagen we Russell Crowe als Noach in de film Noah, nu was het de beurt aan Christian Bale om de rol van Mozes te vertolken.

Hoewel het overgrote deel van de Amerikanen christen is, staat de filmindustrie toch in een spagaat. Een al te christelijk verhaal dat in de VS aanslaat, zal het minder goed doen in minder- of niet-christelijke landen. Maar al te ver afwijken van het verhaal veroorzaakt weerstand bij de christelijke gemeenschap. En daarmee geven de films een boeiend inkijkje over de betekenis van Bijbelverhalen in onze huidige cultuur.

Ontdaan van het bovennatuurlijke
“Een man als Mozes zou in onze tijd niet meer kunnen opstaan”, mijmert regisseur Ridley Scott in een interview met NU.nl. “Mensen zijn cynischer en wantrouwend, alles wordt bediscussieerd en onthuld.” Het lijkt er dan ook op dat die wetenschap het uitgangspunt was voor zijn keuzes. In de film ontmoeten we een Mozes die zoveel mogelijk ontdaan is van het bovennatuurlijke en het onverklaarbare.
 
Zo volgen de plagen logisch op elkaar. Een Egyptenaar aan het hof legt het verband nog even uit voor het geval je het over het hoofd ziet (de kikkers ontvluchten de bloederige Nijl, de pest van het vee is een logisch gevolg op de zwerm steekvliegen, enz.). Maar de naturalistische benadering valt nog meer op bij de wandeltocht over de bodem van de Rode Zee: dat is niet tussen twee spectaculaire waterwanden door, maar lijkt meer op wadlopen. Nog steeds spectaculair en onwerkelijk, maar nét iets… - hoe zullen we het noemen? – …realistischer?
 
“Niet de fantasie, maar de werkelijkheid is altijd mijn basis geweest voor het in beeld brengen van het verhaal”, licht Scott toe bij Religion News Service. “De film moest zo echt zijn als ik het zou kunnen maken.”

Man die worstelt met God
Ook de keuze voor het in beeld brengen van God is verrassend. God wordt voor het eerst genoemd als Mozes op werkbezoek gaat bij de slavendrijver van de Israëlieten. En daar blijkt dat Mozes prima op de hoogte is van die ‘vreemde’ godsdienst van de Israëlieten. “Nee, Israël betekent ‘man die worstelt met God”, verbetert hij een slavendrijver die Israël uitlegt als ‘man die vecht met God’.
 
Door intriges belandt de zelfbewuste generaal Mozes in een oninteressant niemandsland vol met schaapherders én de mooie vrouw Zippora. Als ze Mozes confronteert met zijn ongeloof, laat hij haar duidelijk weten dat hij zeker wel gelooft: in zichzelf.
 
Als Mozes in de storm op de ‘verboden’ berg een schaapje zoekt, komt hij in een modderstroom terecht en verliest hij zijn bewustzijn als een grote steen zijn hoofd raakt. Terwijl hij langzaam wegzakt – alleen zijn gezicht komt nog net boven de modder uit – verschijnt God voor het eerst. Niet in een wolk, niet als een zware donderstem. Bij de brandende struik verschijnt een bijdehand kereltje met gemillimeterd haar, die zich voorstelt als I am.
 
Een briljante keus. Met kerst in het vooruitzicht is het niet moeilijk om de link te leggen met de geboorte van God als kind, de start van het grote bevrijdingsverhaal van het Nieuwe Testament.
 
Maar tegelijkertijd is het ook een enge keus, want hier stopt de vergelijking. Meedogenloos kondigt het ventje plaag na plaag aan en drijft hij de Egyptenaren tot waanzin. Daarin gaat hij verder dan Mozes. ‘Heb je ze (de Egyptenaren) nog niet genoeg geraakt?’ vraagt Mozes woedend als de jongen aankondigt dat hij de eerstgeborenen wil laten sterven. Maar het jongetje is onverbiddelijk. Ironisch: een kind die kinderen doodt.
 
Overigens ontkent regisseur Scott dat hij God wilde uitbeelden met het jongetje (misschien vanwege die Hollywoodse spagaat?). Hij zou een boodschapper zijn, een engel, maar dan zonder aureool en bijzondere verschijningen. Hoe dan ook, de scenes waarin Mozes in gesprek is met het jongetje, doen sterk denken aan films over schizofrenie zoals A Beautiful Mind. Als Jozua Mozes in gesprek met God ziet, lijkt Mozes in het luchtledige te praten. En aan het eind van de film besef je dat het jongetje nooit ouder wordt.
 
Ook ónze worsteling
De film Exodus volgt in grote lijnen het verhaal van de Bijbelse Exodus, maar het zijn juist de twists die intrigeren. Een realistische, naturalistische benadering van de plagen en wonderen; Mozes als strategische jongen die vooral in zichzelf gelooft; en God als een mogelijke waanvoorstelling: het is hoe Scott het Bijbelverhaal interpreteert – en met hem een groot gedeelte van onze Westerse cultuur.
 
En daarmee brengt de film niet alleen mooi Israëls worsteling met God in beeld, maar confronteert het ons ook met onze eigen worsteling. Hebben we het lef om te vertrouwen op De Onzichtbare? Durven we die worsteling aan te gaan met De Onverklaarbare?


Tekst: Arianne Ramaker
Beeld: Twentieth Century Fox Film Corporation 

Geef een reactie

Om reacties te kunnen lezen en/of schrijven moet je toestemming geven voor het plaatsen van cookies.
Klik hier als je toestemming geeft voor het plaatsen van cookies bij het bezoek aan de websites van de Nederlandse Publieke Omroep. Of pas hier je cookie-instellingen aan.