Icon--search Icon--video Icon--play Icon--pause Icon--twitter Icon--facebook Icon-navIcon Icon--arrowLeft Icon--arrowRight Icon--audio Icon--photo icon--tag Icon--radio icon--contact volume-off Icon--volume-up

Jheronimus Bosch: geraakt door God, niet door duivel

Opening van het Bosch-jaar met unieke tentoonstelling

Vandaag opent koning Willem-Alexander het jaar van de Middeleeuwse schilder Jheronimus Bosch. De unieke tentoonstelling in Den Bosch heeft al bijna 100.000 voorinschrijvingen. Afgelopen week zond de NTR een documentaire over Bosch uit: 'Geraakt door de Duivel'. Anton de Wit ziet iets heel anders: ten diepste wordt Bosch gedreven door het evangelie. "Slechts door de ogen van een gelovige, door de ogen van een kind, zien wij de echte Jheronimus Bosch."

Duivelskunstenaar
Kun je met moderne ogen Jheronimus Bosch écht begrijpen, als je de zojuist geopende tentoonstelling rond deze schilder bezoekt? Zijn schilderijen zijn beroemd om hun vreemdheid, de monsterlijke figuren, vertrokken grimassen, onnavolgbare beeldtaal. Een ‘duivelskunstenaar’ is hij daarom vaak genoemd, een geniale gek, een bezetene, ‘geraakt door de duivel’, zoals een documentaire heet over de totstandkoming van de Bosch-tentoonstelling, eerder deze week bij de NTR op televisie uitgezonden. Het zal ook wel een kwestie van pr zijn – de duivel is een handige zakenman; alleen zijn naam al verkoopt lekker.

Maar klopt dit beeld wel? Zien we hem echt als we hem door deze ‘duivelse’ bril bekijken? Het zou veel minder bezoekers op de been krijgen, maar ik vermoed dat we Bosch toch veel beter begrijpen wanneer we inzien dat hij boven alles is ‘geraakt door God’.

Met de Beeldenstorm is ook de beeldtaal van Bosch verloren gegaan

Symbolentaal
Er zijn bibliotheken volgeschreven over Bosch’ leven en werk, maar slechts over één ding zijn alle deskundigen het eens: namelijk over het feit dat we er bar weinig over weten. We weten niet veel over de man, en we weten misschien nog wel minder over wat hij met zijn groteske schilderijen bedoelde. Zeker, we herkennen religieuze motieven, Bijbelse taferelen, heiligenlevens, allegorieën. Maar een groot deel van onze kennis van de symbolentaal die Bosch hanteert is compleet verloren gegaan.

Beeldenstorm
Hoe kan dat? Het ligt voor de hand te wijzen op wat er direct ná de dood van Jheronimus Bosch gebeurde. Dit jaar gedenken we zijn vijfhonderdste sterfdag, volgend jaar herdenken we de vijfhonderdste verjaardag van de Reformatie. De beeldenstorm barstte in de decennia na Bosch’ dood in alle hevigheid los. Talloze beelden, schilderijen, wandschilderingen, tapijten, glas-in-loodtaferelen, enzovoort, werden vertrapt, verbrand, aan gruzelementen geslagen. De immense rijkdom van de middeleeuwse religieuze beeldtaal werd dus heel fysiek afgebroken.

Maar meer nog: we gingen vanaf toen op een heel andere manier kijken en denken. Het was ook de tijd van de opkomst van de natuurwetenschappen, van het rationalisme, het Verlichtingsdenken. De moderne mens leerde denken in keurige hokjes, lijnrechte schema’s, heldere categorieën. Alles wat daar niet aan beantwoordt, alles wat grilliger is, langs kronkellijnen loopt, is vreemd, raar, exotisch, barbaars. Of met religieuze termen gezegd: duivels, demonisch.  Zie hier, het nauwe denkkader waarmee wij moderne mensen naar Jeroen Bosch kijken (en trouwens sowieso naar dat prachtige, kleurrijke tijdvak van de middeleeuwen).

,,Hoe dicht deze deskundigen ook op de huid kruipen van Bosch, ze zien hem niet. Niet echt''

Documentaire
Om te zien hoe dat uitpakt, hoef je enkel maar de bovengenoemde documentaire te bekijken. Het is een prachtig gefilmde tragikomedie die geen seconde verveelt. De glorieuze kleinheid van de mens, de lafheid, huichelachtigheid, de hebzucht – ja, al die ondeugden waar Jheronimus Bosch zo sardonisch mee kon spotten in zijn werken – zien we terug. Niet op de schilderijen, maar in de echte wereld van museumdirecteuren, conservatoren, restauratoren en kunsthistorici. Bosch’ werk is een spiegel van onze eigen gek geworden wereld – het kijkt letterlijk en figuurlijk óns aan.

Maar wat leren we over Bosch en zijn wonderlijke beeldtaal? We volgen in de documentaire een team van deskundigen dat de wereld over reist om voor de huidige tentoonstelling Bosch-werken te verzamelen en onderzoeken. We zien hen letterlijk met de neus bovenop de werken zitten, de jaarringen tellen van het hout van de panelen om de precieze leeftijd vast te stellen, met infrarood-apparatuur zeer minutieus de verschillende lagen analyseren, enzovoort. Maar gevraagd naar de diepere betekenis van de werken kan niemand nog maar het begin van een antwoord geven – op wat algemene schematische kreten na over deugden en zonden, goed en kwaad. Hoe dicht deze deskundigen ook op de huid kruipen van Bosch, ze zien hem niet. Niet echt.

,,Bosch moet geweldig veel plezier in zijn werk hebben gehad''

Scheppingsvreugde
Daarvoor moeten we toch een stapje terug zetten. Terug achter het koord. Staar je niet blind op technische details, beteugel je neiging om te interpreteren en categoriseren. Wat zie je? Ja, één ding zagen de deskundigen in de documentaire wél heel goed: Bosch moet geweldig veel plezier in zijn werk hebben gehad. Maar wat is dat voor plezier? Ik zie op de eerste plaats loutere scheppingsvreugde – als dat van God, of als dat van een kind; maar dat zou wel eens uit dezelfde bron kunnen komen. Het is de dorre, fantasieloze geest van de volwassene die die kinderlijke scheppingsvreugde graag verpest met een dooddoener als ‘Wat stelt het voor?’

Zo’n fantasieloze moderne geest zal ons in de weg staan als we Jheronimus Bosch willen zien. Wie in de lange rij voor het Noordbrabants Museum wil aanschuiven, moet zich niet alleen vanwege de drukte oefenen in onthechting en onbevangenheid. Slechts door de ogen van een gelovige, door de ogen van een kind, zien wij de echte Jheronimus Bosch.

Geef een reactie

Om reacties te kunnen lezen en/of schrijven moet je toestemming geven voor het plaatsen van cookies.
Klik hier als je toestemming geeft voor het plaatsen van cookies bij het bezoek aan de websites van de Nederlandse Publieke Omroep. Of pas hier je cookie-instellingen aan.