Icon--search Icon--video Icon--play Icon--pause Icon--twitter Icon--facebook Icon-navIcon Icon--arrowLeft Icon--arrowRight Icon--audio Icon--photo icon--tag Icon--radio icon--contact volume-off Icon--volume-up

Paus Franciscus tussen de maffia

Anton de Wit over ‘In de ban van de paus’, aflevering 3

Vanavond is op NPO 2 de derde aflevering te zien van de vierdelige EO-serie ‘In de ban van de paus’ van Andries Knevel. De katholieke blogger Anton de Wit keek er alvast naar, en denkt na over de moeizame en dubbelzinnige strijd van de kerk tegen de maffia…

,,Rechtvaardig- heid en barmhartigheid zijn niet los verkrijgbaar''

In mijn vorige blog merkte ik terzijde al op: lees Les Misérables om paus Franciscus te snappen. Deze grootse 19e-eeuwse roman van Victor Hugo (trouwens ook meermaals verfilmd; kijk vooral ook de schitterende filmmusical uit 2012) bevat namelijk zo’n beetje alle kernthema’s van dit pontificaat: armoede, recht en onrecht, menselijke waardigheid, en bovenal: barmhartigheid.

Veranderen
Les Misérables vertelt het verhaal van de veroordeelde misdadiger Jean Valjean. Na zijn voorwaardelijke vrijlating glijdt hij al snel weer af in de criminaliteit, tot hij een barmhartige bisschop ontmoet en hij zijn leven betert. Voortaan leeft hij als een anonieme weldoener, een halve (of hele) heilige. Omdat hij de voorwaarden van zijn vrijlating heeft geschonden, wordt hij echter nog steeds op de hielen gezeten door justitie, in de persoon van de volhardende politie-inspecteur Javert. Deze Javert gelooft niet dat de slechte mens ooit kan veranderen. Valjean is het levende teken van zijn ongelijk.

Tegenpolen
Oppervlakkig bekeken, kun je zeggen dat Javert de rechtvaardigheid vertegenwoordigt, en Valjean de barmhartigheid. Die twee waarden worden vaak als tegenpolen gezien: wet versus liefde, boete versus vergeving, krijgen wat je verdient versus krijgen wat je niet verdient. Maar dat is te schematisch – paus Franciscus heeft die harde tweedeling trouwens ook nadrukkelijk bestreden toen hij een Jaar van Barmhartigheid afkondigde. Rechtvaardigheid en barmhartigheid hebben elkaar steeds nodig, aldus de paus, ze zijn niet los verkrijgbaar. Precies dat is ook de eigenlijke kern van Les Misérables. Javert verpersoonlijkt de rechtvaardigheid zonder barmhartigheid; Valjean de rechtvaardigheid mét barmhartigheid.

Maffia
Aflevering 3 van ‘In de ban van de paus’ staat voor een belangrijk deel in het teken van precies deze spanning. In Italië heeft paus Franciscus namelijk opzien gebaard door zijn keiharde opstelling tegen de maffia – die, net zozeer als het katholicisme, sterk verweven is met de Italiaanse maatschappij en cultuur. De paus heeft gezegd dat maffiosi zichzelf door hun misdaden buiten de wetten van de naastenliefde plaatsen en daardoor ‘geëxcommuniceerd’ zijn; uitgesloten van deelname aan de sacramenten.
Paus Franciscus slaat hier de onverzettelijke toon aan van Javert, en wij zijn geneigd hem in dit geval gelijk te geven. Zoals ook de strijders tegen de maffia die Andries spreekt – een priester en een activiste – hem gelijk geven. Eindelijk rechtvaardigheid, de kerk heeft al te lang weggekeken!

Zelfs de meest geharde maffiosi kunnen hun leven beteren

Gevangenispastor
Maar als Andries ook een gevangenispastor bezoekt, die dagelijks als zielzorger voor maffiosi werkt, blijkt het allemaal toch wat ingewikkelder te liggen. De boodschap was luid en duidelijk aangekomen bij de gevangen, zo vertelt de priester, er waren er veel komen biechten, men wilde weten wat de paus precies bedoelde. 
Het moeilijke is: deze priester blijft zich dus tóch over maffiosi ontfermen. Meer nog: de paus zelf staat toch ook bekend om zijn bezoeken aan (onder meer) gevangenen? Hij vierde de Mis met hen, waste hen de voeten. Wat is het nu: willen de paus en de katholieke kerk nu rechtvaardig zijn of barmhartig voor deze mensen?

Misverstand
Ook hier is het antwoord – hoe onbevredigend en impopulair ook – natuurlijk: beide. Het is goed om te weten wat excommunicatie in de katholieke kerk precies is. Of beter: wat het niet is. Het betekent niet dat iemand “uit de kerk gezet wordt”, zoals het vaak kortweg uitgelegd wordt. Het doopsel blijft geldig, de geëxcommuniceerde blijft bij de gemeenschap van de kerk horen. De breuk is dus niet absoluut en niet onomkeerbaar. 

Bekering
Excommunicatie is nog steeds een zware straf, maar uiteindelijk gericht op inkeer, op bekering, op barmhartigheid: een stevige vermaning om het leven te beteren, opnieuw voor Gods liefde te kiezen. Paus Franciscus had dit niet gezegd, als hij niet had geloofd in de mogelijkheid dat zelfs de meest geharde maffiosi hun leven kunnen beteren. 

De paus sprak dus niet met de stem van Javert, maar met die van Valjean. En met de stem van Jezus Christus – dat legt de gevangenispastor treffend uit; kijk maar naar de uitzending vanavond.

 

Foto: Paus Franciscus omhelst een kind tijdens een speciale gebedsdienst voor maffia-slachtoffers op 21 maart 2014 (EPA/Claudio Peri) 

'In de ban van de Paus' - vanavond om 21.15 uur op NPO2

Geef een reactie

Om reacties te kunnen lezen en/of schrijven moet je toestemming geven voor het plaatsen van cookies.
Klik hier als je toestemming geeft voor het plaatsen van cookies bij het bezoek aan de websites van de Nederlandse Publieke Omroep. Of pas hier je cookie-instellingen aan.