Icon--search Icon--video Icon--play Icon--pause Icon--twitter Icon--facebook Icon-navIcon Icon--arrowLeft Icon--arrowRight Icon--audio Icon--photo icon--tag Icon--radio icon--contact volume-off Icon--volume-up

FILM | Selma: niet dromen maar doen

“Ik richt me op Gods wil, niet op wat ík vandaag wil”

Vanaf donderdag draait ‘Selma’ in de bioscopen, een indrukwekkende film over protestmarsen in 1965 van Martin Luther King, waarmee hij het gelijke stemrecht voor zwarten afdwingt. KlaasJan Baas zag een gefocuste man die wandelt met een God die iedereen gelijk geschapen heeft.

Selma is een stadje in de Amerikaanse staat Alabama. Daar wil de burgerrechtenbeweging onder leiding van Martin Luther King jr. in maart 1965 een nu historische protestmars van 50 mijl naar Montgomery lopen. Het doel is dat zwarten gelijk stemrecht krijgen in alle staten van Amerika. Twee jaar daarvoor heeft King zijn beroemde I have dream-speech gehouden.

De film begint aan het eind van 1964, als Martin Luther King (gespeeld door David Oyelowo) mede daarvoor (zijn dream) de Nobelprijs voor de Vrede krijgt uitgereikt. King heeft zich daarmee een positie verworven – de politiek kan niet zomaar om hem heen. We zien hoe King als Mozes bij de Farao op bezoek gaat. Hij vertelt president Lyndon B. Johnson dat het gelijke stemrecht hem ernst is. Maar de president laat zich niet vermurwen. Hij geeft aan dat hij niet alles tegelijk kan doen, en dat zijn prioriteit nu ligt bij het aanpakken van de armoede.

Johnson zit politiek flink in zijn maag met de populaire King, zo laat de film zien. In het Amerikaanse debat over deze film wordt dat betwist: Johnson zou te negatief in beeld gebracht worden. In werkelijkheid zou de verhouding tussen King en Johnson beter zijn geweest. De film-Johnson schakelt de FBI in om het leven van King zuur te maken. Besloten wordt om zijn huwelijk te ontwrichten: zijn vrouw krijgt een geluidstape waarin King te horen zou zijn met een minnares. Even lijkt de strategie te werken: King mist de eerste mars in Selma omdat hij thuis moet blijven om zijn huwelijk te repareren.

I have a dream
Wij kennen de man Martin Luther King vooral van zijn geweldige verbale kwaliteiten. Zijn speeches en dan vooral I have a dream zijn basiskennis. De trance van zijn woorden kunnen de hoop op een betere wereld in me laten ontwaken. Ik was aanvankelijk teleurgesteld dat die meeslepende speech niet in de film voorkomt, maar wellicht moet je zo’n historische speech niet willen imiteren. De uitstekende David Oyelowo had dat nooit zo perfect als de geschiedenis kunnen acteren – vooral omdat de beelden in ieders geheugen staan gegrift.

In Selma krijgen we wel iets te zien van de verbale King. Dat was nog een hele puzzel voor de filmmakers. De erven King bezitten namelijk de rechten van alle speeches van Martin Luther King, maar handelen niet bepaald naar de strekking daarvan. Behalve dat ze onderling hopeloos verdeeld zijn, willen ze geld zien als er gebruik wordt gemaakt van letterlijke woorden van King. Zodoende vergde het minutieuze precisie van scenarioschrijver om zodanig met woorden te spelen dat de strekking en het karakter van King overeind blijven, maar dat er toch net een paar woorden anders zijn gekozen.

Dominee
“Ik richt me op Gods wil, niet op wat ík vandaag wil”, zegt Martin Luther King tegen een boodschapper van de president die hem afraadt om de mars te lopen. Hoewel King een dominee is, ligt het geloof niet duimendik bovenop de film. Hoe kan King zo zeker weten wat God wil? We zien hem niet bidden of zoeken naar Gods wil. Door het hele verhaal heen zie ik hem steeds meer als een man die met God wandelt. God is vanzelfsprekend aanwezig en hij staat aan de kant van de zwakkeren. Hij geeft rust: als hij in de cel zit troost hij zijn celgenoot met de woorden van Jezus uit Mattheus 6: “Wie van jullie kan door zich zorgen te maken ook maar één el aan zijn levensduur toevoegen?” In een andere scene belt hij Mahalia Jackson wakker: “Ik wil de stem van de Heer horen” – en een half-slapende Mahalia zingt voor hem Heer leid me naar het licht. Voor anderen lijkt Gods leiding minder vanzelfsprekend. Twee predikanten die meelopen met de mars discussiëren of het God was die King deed besluiten om rechtsomkeert te maken, juist toen de politiemacht zich terugtrok. Het zijn (blanke) predikanten, afgekomen op de oproep van King: “Als u – blank of zwart – gelooft dat God iedereen gelijk heeft geschapen: loop dan mee!”

Zwart-Wit
Het meesterschap van de film zit in de beperking, de focus. De film behandelt een afgebakend onderwerp, een overzichtelijke tijdspanne van een paar maanden en speelt zich vrijwel geheel af op één locatie, Selma. Martin Luther King is de hoofdpersoon, maar hij wordt geen Amerikaanse superheld. We zien juist dat hij het niet alleen redt, maar medestrijders nodig heeft om zijn doel te bereiken.

Misschien is het onvermijdelijk in een Amerikaanse film, maar het verhaal is wel wat zwart-wit: in de eerste helft van de film zien we enkel foute, gemene, bijna karikaturale blanken (president, adviseurs, FBI-directeur, bewoners Selma, politie) die allemaal tegen gelijke rechten zijn. De zwarten zijn massaal slachtoffer en hebben slechts nobele bedoelingen. Later worden er ook blanken betrokken bij de beweging en kantelt het beeld naar een gezamenlijke strijd voor gelijkheid.

Minder geslaagd vind ik ook het moment dat president Johnson ‘om’ gaat. Gedurende de hele film is de president mordicus tegen een aanpassing van de kieswet, al is het vooral een pragmatische keuze. Zijn omslag is plotseling; opeens valt het dubbeltje de andere kant op. De kijker wordt niet meegenomen in het proces waardoor hij besluit om in een beroemde televisietoespraak het gelijke stemrecht voor iedereen af te kondigen.

Lessen
Selma is ook een leerzame film. Zowel in vorm als in inhoud komt er één woord bovendrijven: focus. Met een heldere focus bereik je wat. Niet alleen hadden de filmmakers dat door een afgebakend verhaal te maken, we zien het vooral ook bij hoofdpersoon Martin Luther King: de tijd van dromen is voorbij, nu komt het aan op durven en doen. Hij weet precies wat hij wél en niet wil en schakelt daar alles bij in: zijn charisma, de media, vrienden en ook zijn God. Want die God houdt niet van discriminatie – Hij heeft iedereen gelijk geschapen.

Auteur: KlaasJan Baas

Geef een reactie

Om reacties te kunnen lezen en/of schrijven moet je toestemming geven voor het plaatsen van cookies.
Klik hier als je toestemming geeft voor het plaatsen van cookies bij het bezoek aan de websites van de Nederlandse Publieke Omroep. Of pas hier je cookie-instellingen aan.