Icon--search Icon--video Icon--play Icon--pause Icon--twitter Icon--facebook Icon-navIcon Icon--arrowLeft Icon--arrowRight Icon--audio Icon--photo icon--tag Icon--radio icon--contact volume-off Icon--volume-up

Techniek ontneemt vrijheid (als je je niet verzet)

Daan Molenaar over een 'Denkdag' over techniek en geloof

We benaderen we techniek om ons heen redelijk kritiekloos. De voordelen liggen voor hand: handige apps, verbluffende medische apparatuur en slimme productiemethoden. Maar er is ook een andere kant: zien we ook dat de waarden van technische oplossingen strijdig kunnen zijn met de waarden van het Koninkrijk van God. Om deze reden organiseer ik een 'Denkdag' over techniek, geloof en vrijheid.

Op deze dag staat het gedachtegoed van Jacques Ellul, een gelovige Franse theoloog en socioloog, centraal. Zijn analyse van de technische wereld lijkt steeds relevanter te worden.

Wat is techniek?
Bij techniek moeten we niet primair denken aan onze smartphones, maar eerder aan een maatschappelijk ordeningssysteem dat zichzelf aandrijft, voortdurend op zoek naar efficiënte oplossingen. Dat systeem verbindt al onze losse technieken en is daardoor te complex om te bevatten.
Voorbeeld: je smartphone is onderdeel van een groot systeem van (commerciële) belangen, productiemethoden en grondstoffen. Sommige grondstoffen komen uit mijnen in Afrika. Conflicten om die grondstoffen zorgen ervoor dat een oorlogsindustrie in stand wordt gehouden. Ondertussen willen Apple en Samsung zo veel mogelijk smartphones verkopen voor een zo laag mogelijke prijs. Dus worden mensen uitgebuit aan de andere kant van de wereld. Vervolgens is er ook een groot logistiek systeem nodig om die smartphones hier te brengen. De logica van dit soort technische systemen is: efficiënter, sneller en goedkoper. Daar wordt geld mee verdiend. Maar gaat deze logica niet ten koste van menselijke vrijheid?

Tegelijkertijd bepaalt techniek natuurlijk ook je leven op individueel niveau. Kijk alleen al om je heen in de treincoupe, waar 90% van de mensen in hun smartphones verdronken zit. Denk aan het gemak waarmee je in de auto stapt (die staat toch al voor je deur?) en aan je oom die niet langer nodig is als postbode, omdat alles digitaal wordt. Efficiënter communiceren, sneller produceren en gemak. Het lijkt zo logisch, maar het heeft ook keerzijden zoals het vergroten van de kloof tussen arm en rijk, meer eenzaamheid en uitbuiting van de aarde omdat die een zo groot mogelijke opbrengst moet geven.

Er zijn veel voordelen aan techniek in ons leven. We kunnen niet zonder. Dat maakt het lastig om een antwoord te vinden op deze vraag: laten wij ons niet bepalen meer door techniek dan dat wij de baas erover zijn? Als je je constant verplicht voelt om je sociale media te checken omdat je anders wat mist, dan weet je dat niet meer de baas bent.

Drie taken voor christenen
Hoe ben je als christen zout en licht in een maatschappij waar techniek zo’n belangrijke rol speelt? In zijn boek Perspectives of our Age legt Ellul uit dat christenen zich kunnen richten op drie taken.

Taak 1: Kritische ontvangst
Natuurlijk hoeven we techniek niet te verwerpen, je hoeft geen Amish te worden. Je hoeft niet anti-techniek te worden of het te veroordelen. In de Bijbel wordt techniek en dat wat de mens maakt ook zeer gewaardeerd. Maar onze houding moet wel gericht zijn op een kritische ontvangst ervan.

Taak 2: Hoop verwachten van God
Als christenen mogen we de dragers zijn van hoop. Maar let op: de christelijke hoop betekent niet, zoals vaak wordt gezegd, een geloof in de mensheid. Het is precies het omgekeerde: christelijke hoop betekent dat je het niet in je eentje hoeft te doen. Je stelt je hoop niet op nieuwe (medische) technieken, maar op God. Lastig zat.

Taak 3: Dragers van vrijheid
Tot slot zijn christenen dragers van vrijheid. Vrijheid, terwijl techniek  steeds meer grip op ons krijgt en onszelf en ons samenleven steeds meer bepaalt. Als we zeggen dat Christus ons vrij maakt, dan moeten we ook handelen als vrije mensen, soms tegen de stroom in. Handelen als vrije mensen betekent niets als we al vrij zijn. Maar aangezien bijvoorbeeld onze smartphones al ons gedrag bepalen (of we het willen of niet), betekent het echt iets om vrijgemaakt te zijn door Christus.

Volgens Ellul mogen we nooit zeggen: het doel heiligt de middelen. We moeten scherp blijven: draagt de techniek die we gebruiken bij aan de waarden van het koninkrijk van God? Of gebeurt dat niet en draagt techniek vooral bij aan zoveel mogelijk consumeren en aan individualisatie? Zorg techniek ervoor dat mensen buiten de gemeenschap vallen? Als we onze oma medische apparatuur geven om voor haar te zorgen, omdat we er zelf niet zo vaak meer naartoe gaan, zien we zo'n vraagstuk. Vrijheid is soms ook 'nee' zeggen.

Wat betekent dat in mijn leven? Ik wordt geïnspireerd door het motto van Ellul: think global, act local. Dat betekent dat je ontwikkelingen op wereldniveau analyseert, maar dat je handelen vooral op lokaal niveau kan zijn. Ellul deed dat zelf in de kerk, tijdens de oorlog in de verzetsbeweging, in zijn werk met ontspoorde jongeren en in de milieubeweging.

Nadenken over wereldontwikkelingen en elkaar vervolgens inspireren tot lokaal handelen, dat gaan we dan ook doen op de Denkdag.

Geïnteresseerd in het onderwerp?
Lees hier het bulletin dat we schreven: De Rode Pil

Wanneer?
zaterdag 7 februari 2015
Waar? Biologische boerderij De Eemlandhoeve
Bunschoten-Spakenburg

Deel dit artikel:

Geef een reactie

Om reacties te kunnen lezen en/of schrijven moet je toestemming geven voor het plaatsen van cookies.
Klik hier als je toestemming geeft voor het plaatsen van cookies bij het bezoek aan de websites van de Nederlandse Publieke Omroep. Of pas hier je cookie-instellingen aan.