Icon--search Icon--video Icon--play Icon--pause Icon--twitter Icon--facebook Icon-navIcon Icon--arrowLeft Icon--arrowRight Icon--audio Icon--photo icon--tag Icon--radio icon--contact volume-off Icon--volume-up

We hebben méér religie nodig

"De tegenstelling tussen religie en levensvreugde is vals en ergeniswekkend"

Een cartoonist van Charlie Hebdo publiceerde op Instagram een tekening met daarop de tekst: “Friends from the whole world, thank you for #PrayForParis, but we don’t need more religion! Our faith goes to music! Kisses! Life! Champagne and joy! #ParisIsAboutLife”

Cartoon van Joann Sfar (Charlie Hebdo)

Deze paar regeltjes tekst bevatten genoeg onzin om een boek mee te vullen – met name de valse tegenstelling tussen religie en levensvreugde vond ik ergerniswekkend, stupide. Maar laat ik me even beperken tot dat ene zinnetje: “we don’t need more religion”. Dat sentiment is de laatste dagen veel te beluisteren, en te midden van zo veel religieus gemotiveerd geweld is dat goed te begrijpen.

Trouw-columnist Sylvain Ephimenco hoorde ik op tv pleiten voor assimilatie van moslims en méér laïcité – religieus zijn doe je maar lekker achter de voordeur. Dan was er nog de pianist die voor het Bataclan-theater Imagine van John Lennon speelde. Weer datzelfde sentiment:

Imagine there’s no countries
It isn’t hard to do
Nothing to kill or die for
And no religion too
Imagine all the people
Living life in peace…

Ik wil de religiecritici in tenminste één ding graag gelijk geven: natúúrlijk heeft religie er iets mee te maken. We kunnen niet volhouden dat dit niets met de islam te maken heeft, of niets met ‘ware’ religie in het algemeen. Dat heeft het wél. Godsdienst – ook mijn eigen godsdienst – is niet ongevaarlijk, niet onschuldig, niet enkel een bron van laf-pies-en-harmonie. Evenmin kunnen we een strikte scheiding volhouden tussen ‘het geloof’ en ‘de gelovigen’, waarbij dat eerste een smetteloze witte doek is die de tweede met hun bebloede handen besmeuren. Dat is een vorm van gnostisch denken die in elk geval niet christelijk te noemen is.

Aaibare godsdienst
Ik zou willen volhouden dat religie het meest imposante voortbrengsel van de menselijke geest is, een monoliet van haar grootsheid; en wie daar met oprechte be- of verwondering naar opkijkt kan reageren met een hartstochtelijke liefde ervoor, of met een hartstochtelijke afkeer ervan, ofwel – en dat getuigt wat mij betreft van de meeste werkelijkheidszin – met een gezonde mengeling van beide. We hebben niets aan de apologeten van een abstracte, geromantiseerde religio immaculata, een ideaaltypische aaibare godsdienst van alles overwinnende liefheid, waarvan de volgelingen er toevallig steeds een potje van maken. Zo’n religie is louter eigenwaan, heeft nooit bestaan en kan nooit bestaan. Religie is grilliger dan dat.

Beschaving
Ik wil nog een stap verder gaan. Ik denk ook niet dat het vreselijke bloedbad in Parijs het resultaat is van een 'barbaarse' of 'primitieve' vorm van godsdienst. Dat is net zo onzinnig als zeggen dat de kalasjnikovs die de terroristen gebruikten primitieve vormen van technologie zijn. Je kunt er gruwelijke dingen mee doen, maar op zichzelf is een machinegeweer juist een knap staaltje technologische verfijning, ja een product van beschaving. Le Bataclan is niet met houten knuppels bestormd - het resultaat zou een stuk minder bloedig zijn geweest - en evenmin werden de daders gedreven door een primitieve ideologie. Net als het fenomeen religie, moeten we het fenomeen beschaving niet te rooskleurig en onschuldig voorstellen.

(Herinner je je dat filmpje nog van die aap die van een groepje Afrikaanse soldaten een machinegeweer krijgt, en daar dan mee begint te schieten? Je hebt dat vast voorbij zien komen, het ging een paar jaar geleden viraal - het bleek overigens een hoax, gemaakt ter promotie van een Planet of the Apes-film, maar dat terzijde. Het houdt ons hoe dan ook een spiegel voor. Zo gaan wij met de vruchten van onze eigen beschaving om - of het nu om technologie gaat, of religie, of wetenschap, politiek, cultuur. Als een aap met een AK-47.)

Illusie
Maar daarmee is niet gezegd dat we de beschaving maar beter kunnen afschaffen - dat zou niet eens mogelijk zijn, we moeten het ook niet willen. Hetzelfde geldt voor religie, dat het hart en de bloedvaten van elke beschaving vormt. Vandaar ook dat ik de cartoon van Charlie Hebdo en de songtekst van John Lennon nonsens vind, ja zelfs gevaarlijke nonsens. Veronderstellen, zoals Lennon deed, dat er "nothing to kill or die for" zou zijn als er geen religie meer zou zijn is ronduit stompzinnig. Dat is een spiegelbeeldige illusie als die ik hiervoor beschreef: alleen dan is de mensheid het smetteloze witte doek, en is het de religie die daar de bloedige smet op veroorzaakt. Het lijkt mij een grove onderschatting van de vindingrijkheid van de mens om te veronderstellen dat wij bij afwezigheid van religie geen andere reden zouden kunnen verzinnen om elkaar de hersens in te slaan.

Ruimte
Nee, we hebben niet minder, maar méér godsdienst nodig. Niet dat dat een garantie is voor vrede of veiligheid, integendeel, maar gewelddadig religieus extremisme laat zich in elk geval niet door agressief secularisme of Franse laïcité bestrijden - is daar eerder de keerzijde van. Godsdienst heeft ruimte, frisse lucht en daglicht nodig om te wortelen en gezond te groeien. Ruimte voor culturele verfijning, spirituele en intellectuele verdieping, morele ontwikkeling, ruimte ook voor interne verscheidenheid, constructief contact met andersdenkenden, enzovoort. Ze heeft ook precies de meest impopulaire onderdelen van de religie nodig om uitwassen in toom te houden: traditie, instituten, autoriteiten, dogma's, en al die andere dingen die ten onrechte voor nodeloze ballast worden aangezien.

Stel je voor, een wereld zonder religie. Dat is géén wereld waarin verschrikkingen als die van de 13e november niet meer voorkomen. Het is een wereld waarin mensen geen vormen meer kennen om er betekenis aan te geven, geen kaarsjes meer branden en geen bloemen meer leggen, hun verdriet niet meer delen in gewijde stilte - kortom, een wereld waarin we niet meer bidden voor Parijs. Ik stel me voor dat dat een armere wereld is.


Auteur: Anton de Wit

Deel dit artikel:

Geef een reactie

Om reacties te kunnen lezen en/of schrijven moet je toestemming geven voor het plaatsen van cookies.
Klik hier als je toestemming geeft voor het plaatsen van cookies bij het bezoek aan de websites van de Nederlandse Publieke Omroep. Of pas hier je cookie-instellingen aan.