De dood als verlossing

Jaarlijks maken ongeveer 1500 tot 1600 mensen in Nederland een einde aan hun leven, dat is gemiddeld 3 tot 4 per dag. Zelfdoding is doodsoorzaak nummer één onder dertigers en het aantal personen dat zichzelf van het leven berooft, is groter dan het aantal jaarlijkse verkeersslachtoffers. Het aantal mannen dat zich van het leven berooft, is ongeveer twee keer zo hoog als het aantal vrouwen. Toch gaan steeds meer vrouwen en met name jongeren over tot de wanhoopsdaad. Onder jongeren tussen de 15 en 24 jaar was suïcide een paar jaar geleden ook de voornaamste doodsoorzaak. In Brussel zijn er jaarlijks naar schatting 800 tot 1100 zelfmoordpogingen onder jongeren. Dat bleek uit een studie van de Université Libre de Bruxelles en het Brussels platform voor geestelijke gezondheidszorg, uitgevoerd onder ruim 2.200 scholieren tussen 12 en 19 jaar. Eenderde van de Brusselse jongeren gaf toe al eens met het idee van zelfmoord te hebben gespeeld. Eén op tien van hen gaat ook effectief tot de daad over.
 
De Amerikaan George Murphy is hoogleraar in de psychiatrie aan de universiteit van St. Louis. Hij zei in 2002 in het blad Psychologie dat 95 procent van alle pogingen tot zelfmoord mislukken. Als dat waar is, zou het betekenen dat er véél meer mensen in diepe geestelijke nood zitten dan we ooit kunnen beseffen. Dan is zelfmoord slechts het topje van de spreekwoordelijke ijsberg. De cijfers staven deze gedachte. "Onze maatschappij verkeert in een diepe crisis," schrijft directeur/arts N.M.A. de Valk op de website van het Centrum voor Gezondheid Zingeving en Werk. "Geestelijk haken steeds meer mensen af in het arbeidsproces. Inmiddels zijn 60% van alle arbeidsongeschikten (ca. 600.000 werknemers) ziek thuis met een of andere psychische diagnose."
 
Volgens de zwager van Jan, Kees Haitsma, hebben we allemaal het virus in ons bloed van de onzichtbare ziekte die depressie heet. "We kennen allemaal die momenten dat we denken: vandaag had ik beter in bed kunnen blijven liggen." Volgens Kees heeft depressie veel mensen in haar greep en kan ze - zoals bij Jan - dodelijk zijn. Psychische klachten zijn volgens Kees zo verraderlijk, omdat ze zo onzichtbaar zijn van de buitenkant. Kees zou willen dat je de ziel van de mens in het gips zou kunnen zetten, net zoals je dat bij een gebroken been of arm doet. "Dan zouden wij zogenaamde 'gezonde' mensen meer begrip voor die ander kunnen opbrengen."
"We worden vaak geleid door angst voor het onbekende," zegt de neef van Jan, Tjerco,. "In de kerk zijn we bepaalde dingen gewend en we hebben onze vaste, vertrouwde, christelijke structuur. En als er dingen fout gaan, bijvoorbeeld als mensen een einde aan hun leven maken, zoeken we een verklaring: of ze hebben niet voldoende vertrouwd op Jezus, of ze hebben niet genoeg gebeden, of ze hebben de Heilige Geest niet ontvangen, want er moet toch iets zijn. Maar soms is er geen direct aanwijsbare oorzaak." Dat gold ook voor Jan van Drummelen. Ergens was er in zijn hart een grote eenzame plek, een gebied waar niemand hem kon bereiken. Kees: "Jan had geen uitzicht meer. Op zulke momenten kan de dood het ultieme uitzicht zijn voor iemand."
 
Jan is in Gods armen gesloten, dat gelooft de familie van harte. Ondanks reacties die van heel andere aard waren, zoals: 'Zelfmoord? Dat staat gelijk aan een kaartje voor de hel'. Tjerco: "Wat voor zin heeft het om tegen een nabestaande te zeggen dat God zelfmoord afkeurt? Degene die iemand heeft verloren door een zelfmoord, heeft daar helemaal niets aan. Mensen hebben vaak meer aan een stukje betrokkenheid en een arm om de schouder. Geen kant-en-klare-antwoorden, maar er gewoon zijn voor die ander."

De rouwverwerking na suïcide kan anders zijn dan een rouwverwerking na het sterven van iemand die daar niet zelf voor gekozen heeft. Nabestaanden zijn vaak bezig met de motieven die een suïcidaal persoon heeft gehad. Velen worstelen daarnaast met intense schuldgevoelens: hadden we het kunnen voorkomen? En dan is er natuurlijk de vraag of zelfmoord goed te praten is, hoe begrijpelijk het soms ook kan zijn, gezien de zware psychische last die iemand met zich mee kan dragen.
 
Volgens Jeffrey S. Black, voorganger van de Calvary Chapel in Philadelphia, in het Tijdschrift voor Pastorale Counseling, is zelfmoord een zonde omdat het een "fundamenteel op zichzelf gericht zijn uit, zowel op existentieel als theologisch vlak." In het blad zegt hij: "Dit soort egocentrisme gaat in tegen onze positie als schepselen die verantwoording af te leggen hebben aan een Schepper." Volgens Black is zelfmoord "een extreme uitdrukking van de menselijke zelfverklaarde autonomie." Hij zegt het echter met de nodige schroom: "Omdat zelfmoord voortkomt uit pijn of verdriet, valt het me vaak moeilijk om het zondige aspect te bespreken met vrienden en familie. Meestal is het duidelijk genoeg zonder dat het nog eens benadrukt wordt."
 
"Je mag niet oordelen of iemand in de hemel is of niet als er zelfmoord gepleegd is," zegt dr. J. van der Wal in zijn boek Suïcide; Christelijke Hulpverlening rond een levensprobleem. "Niet iemand z'n dood is doorslaggevend, maar de vraag of iemand God in zijn leven kende."

De vriend van Natasja heeft zich vorig jaar van het leven beroofd. "Toen ik verkering met hem kreeg, was er niets aan de hand," vertelt Natasja. Na acht maanden werd hij echter overspannen en kreeg medicijnen toegediend. Natasja: "Op dat moment stortte hij finaal in, ook z'n spieren wilden niet meer, als reactie op de medicijnen." Het was het begin van jarenlang getob met psychiaters en psychologen. "De laatste twee jaar dat hij leefde, ging hij heel erg achteruit. Toch waren er ook goede momenten. Natasja: "Als het goed ging, kon hij eigenlijk weer heel veel. We hebben ons op een gegeven moment verloofd en we hebben zelfs trouwplannen gehad."
Toch werd de verloofde van Natasja steeds meer de diepte in getrokken: "Op een gegeven moment kon hij zelfs niet meer spreken, hij kon letterlijk geen woord meer uitbrengen, zo zwaar was het. We communiceerden met gebaren. Hij at ook heel slecht, zag er slecht uit. Het is bijna niet uit te leggen hoe slecht het met hem ging. Toen heb ik wel eens gedacht: je zou het haast nog begrijpen als hij er een einde aan maakt."
 
En dat gebeurde. Op een zondagmorgen tegen een uur of zeven, sprong hij van een flatgebouw. Hij had niets achter gelaten. Geen briefje, geen afscheidswoorden, niets. Hij ging gewoon. Later heeft Natasja zijn Bijbel opgezocht en bekeken. Ze ontdekte dat hij - waarschijnlijk vlak voor z'n dood - de volgende tekst had onderstreept: 'Indien wij ontrouw zijn, Hij blijft getrouw, want Zichzelf verloochenen kan Hij niet'. Natasja: "Toen ik dat zag, heb ik gehuild. Na al het geworstel over hoe het nu zat met zijn geloof, was het of ik antwoord van hemzelf kreeg, en een bevestiging van de Here God. Ik voelde dat ik dát kon loslaten."
 
Een aantal mensen loopt met zelfmoordideeën rond of dreigen er regelmatig daarmee. Hoe kun je daar mee omgaan? "Tracht je een beeld te vormen van de achtergrond van deze dreiging," zegt psycholoog Kees Roest. "Probeert iemand hiermee te manipuleren, of betreft het iemand die al enige tijd depressief is? Wat wil de ander je duidelijk maken?" Volgens Roest is de verborgen boodschap nogal eens een schreeuw om hulp of aandacht. Roest: "Zorg dat de ander met iemand in gesprek komt. Een onderliggende depressie dient altijd behandeld te worden. Wanneer je het risico moeilijk kunt inschatten, raadpleeg dan zelf een hulpverlener."
 
(Sommige namen in dit artikel zijn op verzoek van de betrokkenen gefingeerd.)