De oorsprong van kerstgebruiken

Bij de Germaanse voorchristelijke stammen was de spar het symbool van groei en bloei tijdens het vieren van de kortste dag. In de vijfde eeuw dook de spar op als Boom des Levens in Duitse kerken. Appels wezen naar de zonde en de piek wees naar de ster die redding bracht. In de negende eeuw verbood Karel de Grote het opzetten van een kerstboom en in de tiende eeuw deed paus Martinus II hetzelfde in Italië. De hervormer Maarten Luther was een van de eersten die kaarsjes in de kerstboom plaatste. Hij gebruikte de verlichte kerstboom als illustratie bij de zegwijze dat Jezus het Licht van de Wereld is. Feit is dat de rooms-katholieke kerk de Kerstboom meer geweerd hebben dan de protestantse kerken. De rooms-katholieken hadden voorkeur voor de stalletjes.
In 1822 bracht Edward Johnson, een collega en vriend van Thomas Edison, als eerste persoon elektrische verlichting aan in een echte kerstboom; drie jaar nadat de gloeilamp was uitgevonden.

Een traditie die geen enkele binding heeft met heidendom is het etaleren van kerststallen. Vooral in katholieke landen wordt hier veel aandacht aangegeven, hoewel de kerststal ook oprukt onder de protestanten, met name in Amerika.
De kerststal is een idee van Franciscus van Assisi die in 1223 op het idee kwam een levende kerststal in het dorp Greccio (Italië) op te zetten. Kerststallen van levende personen en dieren komen nog steeds voor. De aanwezigheid van de os en de ezel in de stal heeft geen bijbelse oorsprong. Ze werden erbij geplaatst omwille van de zin uit het Oude Testament waar de profeet Jesaja zegt: “Een rund kent zijn eigenaar en een ezel de krib van zijn meester, maar Israël heeft geen begrip, mijn volk geen inzicht”. Die van de herders met hun schapen wel, evenals die van de drie Wijzen uit het Oosten.
De kerststallen kunnen van allerlei materiaal gemaakt worden van dure materialen tot heel goedkoop materiaal. Een van de tradities is om in de adventtijd (de dagen voor Kerst) de stal iedere dag uit te breiden met een nieuwe figurant. In de Kerstnacht wordt tenslotte de baby Jezus in de kribbe gelegd.

Ook de kerstster is als een van de weinige kerstsymbolen rechtstreeks terug te voeren op het kerstverhaal, zoals dat in het evangelie van Matteüs wordt beschreven. De Ster van Betlehem gaf de plaats aan waar de Koning van de Joden geboren zou zijn.

De kerstman is een afstammeling van Sinterklaas, zoals Sinterklaas op Sint Nicolaas, bisschop van Myra, teruggaat. Het Sinterklaasgebruik is meegenomen door emigranten naar Amerika. Daar werd Sinterklaas Santa Claus. De kerstman heeft ongeveer dezelfde gebruiken als Sinterklaas, zoals cadeautjes geven, een lange baard en een rood pak, maar hij is ontdaan van alle religieuze symboliek.

Het geven van geschenken rond Kerstmis gaat terug op oude tijden, maar in Nederland was lange tijd vooral Sint Nicolaas of Sinterklaas het geschenkenfeest. De kerstman leek eind twintigste eeuw Sinterklaas te gaan verdrijven. Zover is het niet gekomen, maar velen geven elkaar (ook) met Kerstmis geschenken. Deze gewoonte heeft geleid tot kritiek dat het feest al te commercieel zou zijn geworden.
Aan de andere kant vieren christenen met Kerst het grootste geschenk dat God aan de mensheid heeft gegeven.

Met kerst wordt er vaak speciale kerstmuziek uitgebracht. Deze kerstmuziek is vaak een mengeling van liederen vanuit de christelijke traditie en liederen vanuit een Kerstgevoel dat teruggaat naar sneeuw, de kerstman en de arrenslee.
Bekende kerstliedjes zijn: "Ere zij God", "Stille nacht, heilige nacht", "Gloria in excelsis Deo", "De herdertjes lagen bij nachte", "Er is een kindeke geboren op aard", "Nu zijt wellekome".

Een kerstdiner is vaak een uitgebreide maaltijd, die vaak samen met familie genuttigd wordt. Het vleesgerecht kan kip of kalkoen zijn, maar ook konijn of ree.
In Amerika geldt daarentegen Thanksgiving Day als de dag waarop kalkoen gegeten wordt. Die dag is enigszins te vergelijken met de Dankdag voor Gewas in Nederland en België, maar dat wordt niet met een uitgebreide maaltijd gevierd.