Meeleven bij rouw:

‘Sommige opmerkingen doen zo’n pijn!’

De partner van een goede vriend overlijdt, of kennissen verliezen een kind. Onbegrijpelijk verdriet en je staat met je mond vol tanden. Stamelend probeer je wat te zeggen, of je houdt maar helemaal je mond. Liever kom je ze niet meer tegen; je draait je om als je ze ziet. Het zijn reacties die rouwenden vaak pijn doen. Maar hoe moet dat dan; meeleven bij rouw? Ervaringsdeskundigen aan het woord.

Maart 2001. Als er een politieauto het erf opdraait, weten Ton, Sylvia en hun zoon Henk genoeg. Hun zoon en broer Pablo leeft niet meer. Vanaf de vorige avond wordt hij al vermist op zijn vakantieadres in Frankrijk, waar hij met een aantal vrienden aan het skiën was. Uiteindelijk vinden ze hem dood in een ravijn. Dit jaar zal het vijf jaar geleden zijn dat Sylvia en Ton hun zoon naar het graf moesten dragen. Sylvia: “Maar soms lijkt het nog als de dag van gisteren.” Op een tafel naast de bank staat een stralende foto van Pablo, een bos tulpen en een waxinelichtje ernaast. Ton: “En dan zijn er mensen die adviseren om hem maar uit je hoofd te zetten.” Sylvia: “Mensen die zeggen: ‘O, is het al weer vijf jaar geleden?’ Dat terwijl het nóg maar vijf jaar geleden is. Dit verdriet raak je niet kwijt.” Ton: “Bovendien wil ik Pablo niet eens vergeten!”

Rauw

Buitenstaanders hebben soms liever dat de overledene wel wordt ‘vergeten’. Want wat moeten we met die rauwe wond van verdriet bij de ander? We willen die pijn niet steeds weer zien, want we weten niet hoe we ermee om moeten gaan. Liever delen we het verdriet netjes op in verschillende stadia. In diverse literatuur worden die fases beschreven. Zo heb je eerst de fase van shock; je kunt niet geloven dat je dierbare echt dood is. Daarna komt er verdoving; nabestaanden geven aan dat ze een periode niets meer kunnen voelen. Na de verdoving komt de fase van fantasie en schuld. ‘Als we nu iets langer bij oma waren gebleven, dan was mijn zoon niet onder die auto gekomen.’ Of: ‘Hadden we maar een andere arts geraadpleegd.’ In de volgende fase kan het verdriet zich eindelijk ontladen, een waterval van tranen komt naar buiten. Daarna komt de tijd van pijnlijke herinneringen en langzaamaan kun je opnieuw leren leven.

Anne Wiersma verloor acht jaar geleden haar man. Ze vindt het niet prettig als mensen spreken over rouw in fases, want zelf kwam ze pas na vier jaar toe aan rouwverwerking: “Ik ben iemand die heel secundair reageert. Daarom heb ik het eerst van me afgeschoven en kwam het pas later allemaal naar boven. Dan merk je dat mensen er geen zin meer in hebben; het moet nu toch wel eens over zijn! Het belangrijkste aspect van meeleven vind ik de onvoorwaardelijkheid. Je moet mensen niet met elkaar vergelijken en iemand onvoorwaardelijke aandacht durven geven. Daarbij moet je geen eisen en verwachtingen hebben. Je moet de persoon blijven steunen in het proces waar hij of zij op dat moment zit. Als je praat over stadia, heb je het toch weer over prestaties; als je de laatste fase hebt bereikt, ben je uit je verdriet. Zeker als christen moet je daarmee oppassen. Bij God gaat het namelijk ook niet om prestaties. Hij laat je in je waarde, veroordeelt je niet en is in staat onvoorwaardelijk met je mee te leven.

Kwetsbaar

Ton en Sylvia herkennen de fases wel, maar ze verlopen bij hen absoluut niet in chronologische volgorde. Bovendien beleven ze hun verdriet als echtpaar beiden heel verschillend. Sylvia: “Ton heeft de eerste twee jaar aan een stuk gehuild, terwijl ik dat niet kon. Ik wilde sterk blijven voor hem en mijn andere zoon. Uiteindelijk werd ik steeds harder en cynischer. Mijn moeder en broer waren kort voor Pablo’s dood namelijk ook overleden. Ik heb een tijdje in een rustoord gezeten om te leren hoe ik mijn verdriet kon uiten. Daar heb ik geleerd meer open te zijn en aan te geven hoe ik me voel. Als er een domme opmerking wordt gemaakt, zal ik daar nu gerust iets van zeggen.”
Ton en Sylvia merkten dat ze steeds minder werden uitgenodigd voor feestjes, alsof de mensen hen wilden ontzien. Ton: “Dat doet pijn. Als we niet naar een feestje willen, zijn we capabel genoeg om dat zelf aan te geven. Wat lastig is, is dat je verdriet op onverwachte momenten naar boven komt. Laatst nog in het ziekenhuis bij een pasgeboren kindje. Ik kon het niet meer droog houden. Dan hoor je later dat ze denken dat je jaloers bent. Maar dat is het niet!” Sylvia: “Nee, je bent gewoon zoveel kwetsbaarder geworden.” Zelf werd ze bij bekenden geconfronteerd met een streep door de naam van Pablo op de verjaardagskalender. “Dat deed zoveel pijn. Ik heb mijn jas gepakt en ben weggegaan.”

Ze mochten ook mooie vormen van meeleven meemaken. Ton: “Soms beginnen mensen er op onverwachte momenten over. Zo is er een vrouw op de voetbalclub die altijd even informeert; dat doet goed!” Sylvia: “Ik stond een keer bij de bakker, toen er een onbekend meisje op me afkwam. Ze gaf me een boek waarin één van de hoofdpersonen Pablo heette. Want ze had gehoord dat onze zoon Pablo was overleden. Dat heeft me zo ontroerd.”

Avontuur

Thera van Dam trouwde twee jaar geleden met haar man Roel. Omdat hij op dat moment leverkanker heeft, snappen sommige mensen Thera’s beslissing niet. Thera: “Ik zou me in een of ander wild avontuur storten, dat was toch niet slim?” Na vier maanden huwelijk overlijdt Roel. ‘Gelukkig ben je nog jong’ En: ‘Je wist dat hij zou overlijden,’ kreeg Thera te horen. Thera vertelt: “Ik kreeg ook veel steun en ik ben niet cynisch geworden van de kwetsende opmerkingen. Iedereen reageert toch vanuit zijn eigen beleving; dat heb ik zelf ook zo vaak gedaan. Maar je kunt nooit je eigen ervaring op die van de ander leggen. Ik ervaar de kracht van God om genadig naar deze mensen te kijken.” Zelf merkt ze dat ze sterker is geworden door de gebeurtenissen van de afgelopen jaren. “Mijn geloof en mijn bestaansgevoel hebben een diepere dimensie gekregen.” Niet iedereen zal zijn verlies zo kunnen beschrijven. Anne Wiersma: “Het is iets wat je voor jezelf moet ontdekken en een ander kan je dat niet opleggen. Laat een ander maar gewoon onvoorwaardelijk meeleven, want meeleven doe je nooit teveel.”

Verborgen verdriet

Mensen met een doodgeboren kindje krijgen ook te maken met onhandige opmerkingen. Bovendien is de tijd van meeleven vaak maar kort; buitenstaanders hebben het kindje namelijk nooit gezien. Willeke van Diermen beviel in november vorig jaar van haar zoontje Luc. Een afgeknelde navelstreng zorgde al in de baarmoeder voor een zinloze dood. Toch was het volgens sommige mensen niet zonder zin. Willeke: “Het zou de wil van God zijn. En gelukkig had ik nog een andere gezonde zoon, kreeg ik te horen. Maar dat neemt het verdriet over Luc niet weg. Ik merk dat mensen me op straat ontwijken; ze weten niet wat ze moeten zeggen. Laatst was er iemand die niets zei, maar me gewoon een aai over mijn schouder gaf. Dat ontroerde me echt.”
Arnold en Elske verloren twee jaar geleden hun dochtertje Davita. Na 23 weken zwangerschap werd ze dood geboren. Ze ontvingen veel meeleven en voelden zich gedragen door God. Het feit dat mensen voor hen baden, deed hen goed. Arnold: “Dat was beter dan de goedkope opmerkingen als ‘Het is Gods wil’ en ‘God doet alles medewerken ten goede’. Na korte tijd hield het meeste medeleven op. Elske: “Terwijl het toen pas bij ons boven kwam. Wat ons ontroerde, was dat we na een half jaar een borduurwerk van een nicht ontvingen met Davita’s naam erop. Het is belangrijk dat je haar naam durft blijven te noemen want zij hoort er helemaal bij. Zoiets is niet aan tijd gebonden, het is een litteken dat blijft.”

Tips voor meeleven

De nabestaanden uit dit verhaal adviseren:
• Stuur een kaartje; laat weten dat je in gedachten meeleeft of bidt.
• Vergeet ook de jaren na het sterven de verjaardag of sterfdatum niet.
• Durf de naam van de overledene te blijven noemen!
• Blijf langskomen en nodig mensen gewoon uit voor feestjes. Ze geven zelf hun grenzen wel aan.
• Neem rouwenden bij de hand; maak een heerlijke maaltijd en laat ze mee-eten.
• Steun ze onvoorwaardelijk en geef geen ongevraagde adviezen. Accepteer dat ieder op zijn eigen wijze rouwt.
• Ontloop ze niet. Als je niet weet wat je moet zeggen, kan een hand op de schouder al voldoende zijn.
• Laat je niet afschrikken door (negatieve) reacties van rouwenden.

Anne Wiersma’s partner overleed binnen een maand aan darmkanker. Al voordat hij stierf, kreeg hij veel afscheidsbrieven van mensen. Anne: “Hij vond dat ontzettend moeilijk; mensen die al afscheid namen, terwijl hij nog leefde! Wees dus ook voorzichtig in het meeleven als iemand nog niet gestorven is.”

Auteur: Mirjam van der Vegt

reageer op dit artikel

mail deze pagina naar

printversie

Naam:
Wachtwoord: