Een betrokken vader legt een belangrijke basis voor de rest van je leven. Maar wat gebeurt er als een vader ontbreekt, fysiek of emotioneel? Systeemtherapeut Steven Pont legt uit hoe dat je zelfbeeld, relaties en ouderschap kan beïnvloeden.
Wat maakt een vader onmisbaar in de ontwikkeling van een kind? Volgens systeemtherapeut Steven Pont vervult een vader een andere rol dan een moeder. Voor jongens en meisjes werkt dat verschillend uit. “Als meisje leer je van je vader – als hij respectvol met je omgaat – hoe mannen jou horen te behandelen. Zo ontstaat een basisgevoel van: zó hoort een man met mij om te gaan. Onderzoek laat ook zien dat vrouwen met een betrokken vader minder snel accepteren dat een vriendje hen slecht behandelt.”
Géén beste vriendin van je moeder
Als een vader ontbreekt, verandert vaak ook de dynamiek binnen het gezin. In het familiesysteem nemen dochters in dat geval vaak de plek naast hun moeder in. “Je wordt dan de beste vriendin van je moeder. Voor de moeder voelt dat alsof ze er een vriendin bij krijgt, maar als kind verlies je juist een moeder.” Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als een moeder eenzaam is. Pont noemt als voorbeeld samen met je 9-jarige dochter op de bank je Tinder-profiel bekijken. “Dat hoort bij de volwassen wereld en is dus iets om alert op te zijn.”
Herken je jezelf hierin als ouder? Dan is het volgens de systeemtherapeut belangrijk om te beseffen dat je kind niet verantwoordelijk is voor het oplossen van jouw eenzaamheid. Dat mag geen taak worden – en al helemaal geen negatieve levensopdracht.
Tekst gaat hieronder verder.
Don Ceder: ‘Een aanwezige vader kan het verschil maken’
Wie opgroeit met een afwezige vader, kan dat ook later merken in de liefde. Valt je vader weg, dan ontstaat er een gat dat je vaak onbewust probeert op te vullen. Soms gebeurt dat via een oom of buurman, maar het kan zich ook vertalen naar de keuze voor een partner. Je valt bijvoorbeeld op een oudere man die veiligheid uitstraalt. Volgens Pont ligt dan een ongelijkwaardige relatie op de loer. “Je komt niet in een symmetrische relatie terecht, maar in een hiërarchische. De man bepaalt bijvoorbeeld waar jullie op vakantie gaan, met welke vrienden je omgaat en hoe laat je thuis bent.”
Vrouwen met een betrokken vader accepteren minder snel dat een vriendje hen slecht behandelt
Wil je dat patroon doorbreken? Dan moet je het bespreekbaar maken binnen je relatie. Volgens Pont kun je een relatie niet in je eentje veranderen. “Zeg bijvoorbeeld: ‘Ik merk dat ik uit veiligheidsoverwegingen een dominante, krachtige man heb gezocht. Maar ik wil verder groeien en heb daar meer ruimte voor nodig.’ Die man heeft misschien óók uit veiligheidsoverwegingen een dominante positie ingenomen in de relatie.”
Wat betekent het om man te zijn?
Voor jongens is de vader vaak een belangrijke identificatiefiguur. Via je moeder leer je wat het is om geen vrouw te zijn, maar voor het antwoord op de vraag wat het betekent om man te zijn, kijk je vaak naar je vader. “Op relationeel gebied leer je als jongen bijvoorbeeld respect te hebben voor seksuele grenzen. In de opvoeding is dat toch vaak het domein van de vader. Het is krachtiger als een vader dat aan een zoon vertelt dan een moeder, omdat zij dat niet kan voorleven.”
De afwezigheid van een vader raakt volgens Pont dan ook direct aan de identiteitsvorming. Heb je als kind geen contact met je vader, is hij overleden of nooit in je leven geweest, dan ontbreekt een deel van het antwoord op de vraag wie je bent. “50 procent is van je vader en 50 procent van je moeder. Als je je vader niet of nauwelijks kent, is het lastiger om te bepalen: wat is van mij en wat heb ik van mijn vader? Dat is belangrijk voor je identiteitsvorming. Mensen die met twee ouders opgroeien, kunnen zich die zoektocht vaak nauwelijks voorstellen.”
‘Ik ben het niet waard’
Na een scheiding verliezen vaders vaak het contact met hun kinderen. Uit onderzoek uit 2018 blijkt dat 20 procent van de kinderen na een scheiding een van de ouders niet meer ziet. En dat kan later in het leven sporen nalaten. Verwatert het contact met de vader, dan kan een kind de overtuiging ontwikkelen dat het kennelijk niet belangrijk genoeg is. “Ik ben het blijkbaar niet waard dat hij er is. Ik ben een B-klasse kind. Dat hoeft niet waar te zijn,” zegt Pont. “Maar het lastige aan kernovertuigingen is dat ze voelen als een feit. Een kind kan dan gaan denken: ik ben het niet waard om contact mee te houden. Ik ben het niet waard om mij in je leven te hebben.”
Tekst gaat hieronder verder.
Scheiding Caroline van der Plas heeft ‘veel impact gehad’ op haar twee zoons
Volgens Pont is de wond dan al geslagen, al kan die wel helen. “Er blijft vaak een litteken achter, zeker als er later nieuwe ervaringen bij komen. Bijvoorbeeld wanneer je zelf ouder wordt.” Je kunt dan gaan overcompenseren, zegt hij. “Omdat je denkt dat je als ouder altijd aanwezig moet zijn.”
Pont noemt nog een ander voorbeeld: “Als je een heel goede vader hebt gehad tot je 9e en hij daarna verdwijnt, kan het lastig zijn om zelf vorm te geven aan het ouderschap zodra je kinderen ouder zijn dan 9. Juist omdat je voor die fase zelf geen voorbeeld hebt gehad, kun je ermee worstelen.”
Een kind kan dan gaan denken: ik ben het niet waard om contact mee te houden
Geef vaders de ruimte
Afwezigheid kan overigens op twee manieren zichtbaar zijn: fysiek, als een vader er letterlijk niet is, maar ook op psychosociaal vlak. Wat kun je doen als je merkt dat je partner zich weinig met de opvoeding bemoeit? “Spreek je wensen uit, al hangt dat natuurlijk wel af van hoe toegankelijk de relatie is.” Daarbij is volgens Pont vooral de vraag belangrijk waarom een man zich terugtrekt. “Misschien voelt hij zich bij jonge kinderen de derde of vierde hand van de moeder.”
Volgens Pont heeft de moeder vaak een intiemere band met het kind, simpelweg omdat zij het negen maanden heeft gedragen. “Misschien denkt de man: ik heb hier geen positie meer. De vrouw verwijt de man dat hij niet betrokken is, maar heeft soms niet door dat ze dat zelf ook in stand houdt. Geef de man meer ruimte door je eigen terrein wat kleiner te maken en praat er samen over.”
‘Vaders willen meer emotioneel betrokken zijn, terwijl ze dat voorbeeld vaak zelf niet hebben gehad’
