Sekten door de eeuwen heen: een korte geschiedenis van verleiding, macht en ontsporing
Achtergrond
Leestijd: 8 minDoor Gert-Jan Schaap
Achtergrond
Leestijd: 8 minDoor Gert-Jan Schaap
Als je door het sleutelgat van de wereld- en de kerkgeschiedenis kijkt, zie je dat sekten al eeuwenlang bestaan. Wat zijn de bekendste, de beruchtste en – wat Nederland betreft – de meest spraakmakende? Een korte bloemlezing.
In de eerste eeuw van het christendom kwam de gnostiek op. De aanhangers van deze invloedrijke sekte, de gnostici, zagen geheime kennis (gnosis is het Griekse woord voor kennis) als de weg naar verlossing. De materiële wereld was in hun ogen slecht en verwerpelijk, geschapen door een lagere godheid (de demiurg). De ware God hield zich volgens hen niet bezig met de materiële werkelijkheid.
Kerkvaders bestempelden Simon Magnus als eerste gnosticus (eerste helft van de eerste eeuw). De beweging beleefde haar bloeitijd in de tweede en de derde eeuw. Hoeveel gnostici er in de vroege kerk waren, is onbekend: betrouwbare cijfers ontbreken.
Weetje: In 1945 werden de Nag Hammadi-geschriften ontdekt, die allerlei gnostische teksten bevatten. De bekendste ervan is het zogenaamde Evangelie van Thomas.
Montanus, die in of rond het jaar 175 overleed, stichtte rond 150 na Christus een sekte die massa’s mensen aantrok. Hij claimde dat hij nieuwe, rechtstreekse boodschappen van de heilige Geest ontving, als aanvulling op de Bijbelse geschriften.
Montanus eiste van zijn aanhangers een zeer strenge, sobere levensstijl. Zij verwachtten de spoedige terugkomst van Jezus Christus, die een duizendjarig vrederijk zou stichten. Het hemelse Jeruzalem zou neerdalen in de Frygische stad Pepuza (in het huidige Turkije). Orthodoxe kerken zag hen als ketters.
Weetje: Dit was een van de eerste, zich christelijk noemende stromingen waarin vrouwen als profetes en leidster volledig werden geaccepteerd. Montanus werd geflankeerd door twee ‘profetessen’: Prisca en Maximilla.
Wat is een sekte? 'Je zou kunnen zeggen dat het christendom zo is begonnen'
In Noord-Italië en Zuid-Frankrijk schoot in de twaalfde eeuw een nieuwe, ketterse stroming wortel: de katharen. Zij geloofden dat de materiële wereld het werk van de duivel was, en streefden naar een ‘zuiver’ geloof, gebaseerd op een dualistische leer van goed (geest) en kwaad (materie). De katharen ontkenden nadrukkelijk dat Jezus werkelijk een mens was.
Hun naam is afgeleid van het Griekse katharos, dat zuiver betekent. Ze werden ook wel albigenzen genoemd, naar de Zuid-Franse stad Albi. De als ketters bestempelde beweging werd tussen 1209 en 1229 na Christus vrijwel volledig uitgeroeid tijdens de bijzonder bloedige Albigenzen Kruistocht, uitgeroepen door paus Innocentius III.
Weetje: De ruïnes van kastelen die de katharen ooit beheerden, zoals Carcassonne, zijn tegenwoordig toeristische bezienswaardigheden.
In de schaduw van de Reformatie kwam de stroming van de wederdopers op (ook wel anabaptisten genoemd, voorlopers van de latere baptisten). Deze christelijke beweging begon in Zürich, maar breidde zich al snel uit naar andere plaatsen en landen. In tegenstelling tot de hoofdstroom van de reformatie, verwierpen de wederdopers de kinderdoop. In hun ogen was dat een godslasterlijk ritueel. Dat zette kwaad bloed bij hun tegenstanders en leidde tot hun vervolging.
In Münster kwam binnen hun gelederen een radicale, apocalyptische zijtak op die geweld theologisch ging rechtvaardigen en steeds sektarischer werd. In 1534 namen deze wederdopers – via verkiezingen – de macht in deze Duitse stad over, waar zij een Nieuw Jeruzalem stichtten. Hun ‘theocratische’ experiment eindigde op 25 juni 1535 in een bloedbad, toen bisschoppelijke troepen de stad heroverden. De lijken van de leiders werden in ijzeren kooien aan de kerktoren gehangen, als afschrikwekkend voorbeeld. Tegenwoordig hangen daar replica’s.
Weetje: De uitdrukking ‘Je ergens met een jantje-van-leiden van afmaken’ danken we aan een Nederlandse wederdoper, Jan Beukelszoon (1509-1539). Hij was enige tijd een weinig getalenteerde kleermaker in Leiden. In 1534 verhuisde hij naar Münster, waar hij zichzelf tot ‘koning van Sion’ kroonde. Dit kostte hem zijn leven.
Oudere Visie-lezers kennen wellicht de naam Charles Manson nog. Deze Amerikaanse sekteleider en singer-songwriter voorspelde een apocalyptische rassenoorlog, zag zichzelf als een messiasachtige figuur en trok hippies aan. In zijn ‘Manson Family’, die ongeveer 25 jonge mannen en vrouwen telde, waren LSD en seksuele orgieën aan de orde van de dag. Hijzelf beweerde Jezus Christus te zijn.
In 1969 pleegden diverse leden, aangemoedigd door Manson, een serie schokkende moorden. Onder anderen de hoogzwangere actrice Sharon Tate, echtgenote van regisseur Roman Polanski, kwam daarbij om. Manson was geobsedeerd door het Bijbelboek Openbaring en The Beatles. De vier engelen die in Openbaring 9 vers 15 worden genoemd, waren volgens hem de leden van de Beatles, die een derde van de mensheid zouden doden. In de woorden van de website Historiek: “Daarna zouden de Beatles, mét Manson en diens sekte, in een groot gat in de aarde verdwijnen en na tien jaar weer terugkeren om over de aarde te heersen. De Manson-groep zou dan bestaan uit 144.000 volgelingen, het getal van het aantal uitverkorenen volgens Openbaring.”
Weetje: Charles Manson overleed op 19 november 2017 op 83-jarige leeftijd, achter de tralies. In 1971 kreeg hij de doodstraf, maar die werd in 1972 omgezet in levenslang. Naar verluidt kreeg hij in de gevangenis jaarlijks tienduizenden brieven – van aanbidsters.
De Moonies, zoals de Verenigingskerk of Unification Church ook wel bekend staat, baarden veel opzien vanwege hun massahuwelijken in stadions, waarbij duizenden volgelingen tegelijkertijd trouwden. De beweging is talloze keren beschuldigd van hersenspoeling. Ze is in 1954 in Zuid-Korea opgericht door de zakenman Sun Myung Moon (1920-2012). Hij zag zichzelf als de Messias en wilde Jezus’ werk ‘afmaken’. Hij voegde een aantal hoofdstukken toe aan de Bijbel, die hij ‘de Goddelijke Beginselen’ noemde. Zijn beweging bestaat nog steeds en telt naar eigen zeggen miljoenen aanhangers. In Nederland kwam deze Moonsekte in de jaren zestig en zeventig negatief in het nieuws door beschuldigingen van hersenspoeling.
Weetje: Gerrit Jan van Dorsten uit het Drentse Ruinerwold, de vader van Israel van Dorsten, was medio jaren tachtig kort lid van de Moonsekte.
7 jaar geleden ontsnapte Israel van Dorsten uit Ruinerwold: hoe is het nu met hem?
De Peoples Temple (‘Volkstempel’) begon in 1953 als een progressieve, raciaal gemengde kerk in de Amerikaanse stad Indianapolis, onder leiding van dominee Jim Jones (1931-1978). Zijn kerkgemeenschap, die al snel een beweging werd en zich naar andere steden verspreidde, bood hulp aan prostituees, drugsverslaafden en andere kwetsbare mensen.
Ex-kerkleden brachten echter verhalen naar buiten over mishandeling, diefstal en seksueel misbruik door Jones, en stelden dat de Peoples Temple sektarische trekken vertoonde (zie kader). Daarop weken Jones en de zijnen uit naar het Zuid-Amerikaanse Guyana, waar de beweging tragisch eindigde. Op 18 november 1978 pleegden meer dan negenhonderd leden – inclusief ruim tweehonderd kinderen – gezamenlijk suïcide in ‘Jonestown’ door fruitdrank met cyanide te drinken.
Weetje: Sekteleider Jim Jones gaf het bevel tot suïcide nadat zijn bewakers een congreslid (Leo Ryan) en anderen hadden doodgeschoten en wisten dat een klopjacht zou volgen. Jones beëindigde zijn eigen leven met een kogel.
In 1954 stichtte de controversiële Amerikaanse sciencefictionschrijver L. Ron Hubbard de Scientology Church. Hij beweerde dat mensen in wezen onsterfelijke geestelijke wezens (thetans) zijn, die hun ware aard zijn vergeten en daaraan herinnerd moeten worden. Mede dankzij Hollywoodster Tom Cruise werd Scientology een wereldwijd bekende naam. In sommige landen wordt de beweging officieel erkend als religie, maar andere zien het als een commerciële cultus of een schadelijke organisatie. Critici wijzen erop dat de organisatie agressief optreedt tegen tegenstanders.
Weetje: Er zijn meer bekende acteurs nauw betrokken bij de Scientologykerk, onder wie John Travolta en Kirstie Alley.
Seksueel misbruik, dwangarbeid, diefstal: in Nederland raakten de afgelopen decennia weinig sekten zozeer in opspraak als ‘de gemeente Gods’. Dat gebeurde eind jaren tachtig van de vorige eeuw. De sekte was gehuisvest in een voormalig klooster in Velddriel. Leider van deze ‘christelijke leefgemeenschap’ was een gewezen verzekeringsagent, Sipke Vrieswijk (1928-2019), alias profeet Jusáiah. Hij zorgde ervoor dat de leden meer en meer geïsoleerd raakten van de buitenwereld: geen tv, radio, internet en kranten. Vrieswijk, voorheen evangelisch voorganger in ’s-Gravendeel, afficheerde zichzelf als Gods directe afgezant. Hij misbruikte vrouwelijke volgelingen (inclusief minderjarigen) en rechtvaardigde dit door hen als ‘bruiden van God’ te bestempelen. “In de wereld zou dit schunnig zijn,” verklaarde hij, “maar dit is geestelijke heerlijkheid."
Het duurde lang voordat Vrieswijk werd opgepakt (1997) en tbs met dwangverpleging kreeg wegens verkrachting en kindermisbruik. In 2010 stond hij weer op vrije voeten. Op zijn grafsteen staat de tekst ‘Jusáiah, profeet Gods'.
Weetje: Jacqueline Maris en Gerrit Kalsbeek maakten samen de podcastserie In de sekte gemeente Gods, waarin onder anderen oud-sekteleden en deskundigen aan het woord komen.
Kom op 5 juni naar het grootste worshipconcert van Nederland
Ontdek meer
