Verrassing: er is verbazingwekkend veel onderzoek gedaan naar verrassingen en hoe mensen daarop reageren. Psycholoog LeeAnn Renninger dook in het fenomeen, onder meer in haar boek Surprise. Samen met journalist Tania Luna beschrijft ze daarin waarom sommige mensen dol zijn op het onverwachte, en anderen het liefst alles bij het oude houden. Hun conclusie: wie verrassingen structureel vermijdt, mist niet alleen plezier, maar ook leerkansen en groei. Waarom dat zo is? Stap in voor een achtbaanrit langs breinen die voorspellen, relaties die vonken en kloosters waar verwondering soms verrassend alledaags is.

Brein op standje waakvlam

Verrassingen doen iets in je hersenen omdat je brein voortdurend voorspelt. Stel dat iemand een bal naar je gooit. Je brein schat in: de bal volgt ongeveer deze baan, dus zal daar aankomen. Nog vóórdat de bal er is, sta je klaar om de bal te vangen.

Zo gaat het de hele dag. Je hersenen hebben ontelbaar veel patronen opgeslagen: de hoogte van een traptrede, de smaak van chocola, het geluid van een uiteenspattende ballon, de stevigheid van een stoel. Je brein verwacht een bepaald verloop en je lichaam stemt zich daarop af. Iedereen kent wel dat rare gevoel dat je krijgt als je een trap op loopt en nog een trede verwacht, maar plotseling in het luchtledige stapt.

In de loop van je leven wordt die ‘ervaringenbibliotheek’ groter, en ervaar je dus ook minder verrassingen. Voor een kind is de hele dag één grote nieuwigheid, voor een 80-jarige geldt dat veel minder (dat is de reden dat het lijkt dat de tijd sneller gaat als je ouder wordt). De Britse filosoof Andy Clark noemt het brein daarom een voorspellingsmachine. Loopt alles zoals verwacht, dan draait die machine op standje waakvlam.

Hartslag omhoog

Maar komt een voorspelling níét uit, dan schakelt je systeem razendsnel naar vol vermogen. Clark beschrijft hoe je brein afwijkingen onmiddellijk signaleert. Dat begint bij de amygdala, ook wel het alarmcentrum van je brein: de amygdala registreert dat er iets niet klopt en zet je lichaam in standje paraat. Je hartslag gaat omhoog, je pupillen verwijden zich en je spieren spannen zich. Andere gebieden haken meteen aan. Je geheugen, vaak gekoppeld aan de hippocampus, zoekt naar herkenning: waar lijkt dit op? Hebben we dit eerder meegemaakt? In welk hokje past het? En je prefrontale cortex helpt om snel te beoordelen wat wijs is: is dit onschuldig of gevaarlijk, prettig of naar, en wat vraagt dit moment? En binnen enkele milliseconden staat je lichaam klaar om te reageren.

Zintuigen op scherp

Juist daarom zijn verrassingsmomenten zo leerzaam. Je zintuigen staan op scherp, informatie komt direct binnen en je brein probeert meteen betekenis te geven aan wat er gebeurt. Renninger – die van het boek Surprise – zag dat terug in onderzoek aan de universiteit van Wenen. Sommige hoorcolleges trokken volle zalen en kregen hoge waarderingscijfers, terwijl andere colleges van even capabele docenten nauwelijks bezocht werden en standaard laag scoorden. Waar zat dat verschil in?

Stellen waren met klittenband aan elkaar vastgemaakt

Niet zozeer in de inhoud, maar in de vorm. Docenten die studenten verrasten met een grap, een prikkelend voorbeeld of een onverwachte wending, kregen betere beoordelingen. Toen minder populaire docenten die elementen gingen toevoegen, trokken ook hun colleges meer bezoekers. En misschien nog wel belangrijker: de stof bleef beter hangen. Want al die kleine verrassingselementen zetten het brein van studenten wijd open.

Onverwacht en hilarisch

Verrassingen helpen dus om te leren. Maar ze kunnen ook relaties verdiepen. Het Amerikaanse psychologenechtpaar Elaine en Arthur Aron, bekend van relatieonderzoek, liet dat al in de jaren negentig zien. Ze verdeelden stellen die al langere tijd samen waren in twee groepen. De ene helft had een vertrouwde date die ze vaker deden, bijvoorbeeld een film kijken of een wandeling maken. De andere helft kreeg de opdracht om juist iets te doen wat ze nog nooit samen hadden gedaan. Niet per se iets spectaculairs, maar wel een ervaring die ze niet kenden. Beide groepen vulden een evaluatie in van hun date, en het verschil was overduidelijk: de tweede groep beoordeelde het samenzijn veel positiever.

In een vervolgstudie maakten de Arons het onderzoek nog wat spannender. Stellen moesten een kussen over een stormbaan verplaatsen, maar waren met klittenband aan polsen en enkels aan elkaar vastgemaakt. Handen en tanden mochten niet gebruikt worden om het kussen vast te houden, en ze moesten op handen en knieën kruipen. Het leverde een absurd tafereel op: stellen die kussens tussen hun hoofden klemden en met veel moeite over grote matten klauterden.

Al die verrassingen zetten het brein van studenten wijd open

Een controlegroep kreeg ook een opdracht. Zij moesten simpelweg een bal heen en weer gooien. Opnieuw bleek: de stellen met de vreemde, verrassende opdracht gaven hun tijd samen een hoger cijfer dan de controlegroep. Het onverwachte en hilarische van de eerste opdracht zorgde voor veel meer verbinding dan het voorspelbare en gecontroleerde van de tweede opdracht.

Ontzagwekkende momenten

Verrassing beïnvloedt dus de aandachtsspanne en de mate van verbinding. Maar wat doet het met geloven? Het mag geen verrassing heten dat ook daar onderzoek naar is gedaan. Onderzoekers aan Oxford University onderzochten in 2024 religieuze ervaringen en de emoties die daarbij het vaakst voorkomen. Ontzag (awe) en verwondering (wonder) bleken sterk samen te hangen met verhalen die mensen als het meest levensveranderend beschreven.

Dat zijn ook precies de emoties die kunnen oplichten wanneer je wordt verrast: je maakt iets mee wat groter is dan je begrip of routine, en je kijkt ineens met andere ogen. Dergelijke ervaringen zorgden voor een ander perspectief: mensen beseften op zulke ontzagwekkende momenten plotseling dat ze kwetsbaar waren, en afhankelijk van God. Of ze ervoeren dankbaarheid voor de wonderbaarlijke schepping.

250 Duitse monniken en nonnen

Maar er is goed nieuws voor wie niet van onverwachte fratsen houdt: je hoeft geen spectaculaire nieuwe ervaringen aan te gaan om tóch ontzag en verwondering te beleven. Een onderzoek uit 2024 onder 250 Duitse monniken en nonnen laat zien dat zulke belevingen juist vaak opduiken in het alledaagse. De deelnemers vulden vragenlijsten in over hoe vaak ze ontzag en verwondering ervoeren, en waardoor zo’n ervaring werd opgewekt.

En die ervaringen bleken verbazingwekkend alledaags. Bijna driekwart noemde een goed gesprek als oorzaak van ontzag of verwondering. Twee derde noemde de natuur. En ongeveer de helft wees op het dagelijks gebed: een moment waarop je ineens wordt overvallen door het besef dat God er is. Opvallend: zulke ervaringen zijn niet altijd direct herkenbaar als ‘godservaring’. Veel deelnemers gaven aan dat ze pas achteraf, bij het terugkijken, beseften: hier gebeurde iets bijzonders. Pas bij het terugblikken overviel hen een gevoel van ontzag of verwondering. De onderzoekers spreken in die gevallen van een tweedelijnservaring. Dus je geloof groeit niet alleen door nieuwe ervaringen, maar vooral ook door de manier waarop je het alledaagse beleeft. Als je daar met verwondering naar kunt kijken, wordt een gewoon moment geloofsvoer.

Je hoeft geen spectaculaire ervaringen aan te gaan om verwondering te beleven

Karakter

Verrassingen kunnen leerzaam zijn, relaties opbouwen en geloof verdiepen, maar niet iedereen houdt ervan. Dat heeft ook met karakter te maken. In het Big Five-model – door veel onderzoekers gezien als een van de best onderbouwde persoonlijkheidsmodellen – is openheid een van de bouwstenen van je karakter. Dus: hoe nieuwsgierig sta je tegenover nieuwe ideeën en prikkels? Dat hangt samen met een andere karakterbouwsteen: neuroticisme, oftewel: hoe snel je stress ervaart wanneer dingen anders lopen dan je verwacht. Wel of niet houden van verrassingen hangt dus ook af van je karakter.

En dan is er nog neurodiversiteit. Veel mensen met autisme hebben meer moeite met onverwachte veranderingen. Nieuwe prikkels kunnen intenser binnenkomen en stress oproepen; voorspelbaarheid en ritme helpen dan juist. Ook hoogsensitieve mensen kunnen sneller overprikkeld raken. Een verrassing kan overdonderend en ontregelend zijn. En bij sommige angststoornissen voelt een onverwachte gebeurtenis al snel als een bedreiging: het alarmsysteem springt aan, terwijl je juist veiligheid nodig hebt.

Geen bedreiging

Toch is er, voor iedereen die gewoon niet zo van verrassingen houdt, goed nieuws: je kunt ze leren waarderen. In ieder geval een béétje. Want je karakter is niet in beton gegoten, maar daar kun je aan schaven. Zo bleek ook bij mensen die zo’n Big Five-persoonlijkheidstest maakten: in de loop van de jaren bleef de basis gelijk, maar verschoven kleine nuances. Daarom een paar praktische handvatten om te leren genieten van verrassingen. En wie weet, leidt dat uiteindelijk tot leerzame momenten, sprankelende relaties en onverwachte, maar heel echte verwondering.