‘Ik ben als de dóód voor fundamentalisme'
Prof. Dr. Anne van der Meiden over de Bijbel in het Twents
Leestijd: 11 minDoor Gert-Jan Schaap
Hij is inmiddels de tachtig gepasseerd en heeft zojuist zijn levenswerk afgerond: de vertaling van de Bijbel in het Twents. Hij sleutelde er zestien jaar lang aan in zijn riante werkkamer in Nijverdal. Prof. dr. Anne van der Meiden, emeritus hoogleraar massacommunicatie, publicist en vrijzinnig theoloog met reformatorische wortels, reageert op enkele speciaal voor hem geselecteerde spreuken.
De man die naast de Twentse Biebel zo’n dertig boeken publiceerde – waaronder zijn bestseller De zwarte kousen kerken –, spreekt met een Twentse tongval en kruidt zijn zinnen met klemtonen. Terwijl zijn vrouw (de zus van zijn eerste, overleden echtgenote) thee serveert, neemt Van der Meiden de eerste spreuk onder de loep:
Luister naar je vader, hij die je verwekt heeft, veracht je moeder niet wanneer ze oud is. Spreuken 23:22
“Ik heb daar gróót bezwaar tegen,” valt hij met de deur in huis. “Deze spreuk komt natuurlijk uit een oude cultuur. Het had moeten zijn: ‘Luister naar je vader én je moeder.’ In het Oude Testament is men niet zo vreselijk geneigd om de moeder mee te tellen. Je vader heeft je weliswaar verwekt, maar je moeder heeft je gebaard. Een kleinigheid misschien, maar het moet tóch even genoemd worden. In die oude cultuur, en dat zie je trouwens nog steeds in het oosterse leven, staat de vaderfiguur zo centraal. Dat stuit mij altijd tegen de borst.” Na een korte stilte: “Natúúrlijk luister je naar je vader en je moeder, maar niet alleen wanneer je mantelzorger bent en zij oud zijn.”
Koster
Aan zijn ouders bewaart Van der Meiden (1929) “heel warme” herinneringen. “Vader was van huis uit hervormd, maar werd koster van de christelijk-gereformeerde kerk in Enschede, waar ik ben opgegroeid. Ik kon met beiden goed opschieten. In geestelijk opzicht stond ik dichter bij mijn moeder. Toen ik op latere leeftijd hervormd werd, zei mijn vader: ‘Ach, ik vind het wel fijn als er één terugkeert naar de vaderlandse kerk.’” Hij lacht bij de herinnering. “Bij die oude mensen leefde de gedachte van ‘de vaderlandse kerk’ nog. De stromingen in de kerk vergelijk ik altijd met een vaas bloemen. Een tulp kan heel lang tegen een roos schreeuwen dat-ie tulp moet worden, maar dat gebeurt niet. De Katholieke Kerk moet gewoon katholiek blijven, alleen moeten we alles samen doen. Zelf doe ik rústig een eucharistieviering met een pastoor. Interesseert me niks. Maar moet ik daarom ook in die kerk? Welnee! We staan in één vaas, als tulpen, hyacinten, rozen enzovoort, en zuigen dezelfde sappen op. Het is een schánde dat we elkaar niet openlijk, pluriform erkennen en zeggen: ‘Ik ben niet méér dan jij, alleen een beetje anders.’”
U relativeert kerkmuren. Hebt u dat van uw moeder?
“Jaaaah, helemaal. Als onze katholieke buurvrouwen ziek waren, ging moeder erheen om een pannetje soep te brengen. Ik ben heel relativerend opgevoed. Als kinderen vroegen we haar soms: ‘Die roomsen, komen die in de hemel?’ ‘Tuurlijk,’ antwoordde ze, ‘en meer dan van ons.’ ‘O ja?’ ‘Jazeker, daar zijn er meer van.’ Wanneer je dat als kind meekrijgt, stempelt het je. In de Christelijke Gereformeerde Kerken had je trouwens veel minder fanatisme dan in de Gereformeerde Kerken, vond ik. Het was allemaal wat gemoedelijker. Minder leerstellig. Gereformeerden waren dogmatische scherpslijpers.”
Kruipen
Die laatste opmerking is een oprijlaantje naar de volgende spreuk:
Zoals men ijzer scherpt met ijzer, zo scherpt een mens zijn medemens. Spreuken 27:17
“Prachtig! Dat is nou echt wat je noemt wijsheid, chokma. De Joodse wijsheid heeft iets heel bijzonders, iets unieks. Zij probeert inzicht te geven en doorzicht, met het einddoel in balans te komen met de medemens en met God. De vreze des Heren is het begin van alle wijsheid. Wij hebben het in de Twentse Biebel vertaald zoals het moet, denk ik, met ‘ontzag’ – niet ‘vreze’. Ik ben opgevoed met kruipen langs de plinten van angst als de Naam van God genoemd werd.”
Uit zo’n sfeer komt u?
“Ja, in onze christelijke gereformeerde kerk. Al was moeder wat meer evangelisch; zij las De Blijde Boodschap van Johan de Heer, en Het Zoeklicht. Ze geloofde in het Duizendjarig Rijk.”
Door wie bent u ‘gescherpt’?
“Vooral door hoogleraren uit mijn studententijd, zoals de oudtestamenticus prof. Vriezen, de nieuwtestamenticus prof. Van Unnik en de ethicus prof. De Graaf. Soms kon ik met gróte weemoed luisteren naar prof. Van Ruler. Dat was een bewogen man. Na mijn studie werkte ik bij Kerk en Wereld in Driebergen. Daar raakte ik sterk onder de indruk van Banning, socioloog en theoloog. Ik voelde me aangesproken door zijn denkbeelden; men noemde dat toen ‘rechtse vrijzinnigheid’.”
Wat was er ‘rechts’ aan die vrijzinnigheid?
“Daar bedoelde men mee dat zij aan de Bijbel meer gezag – nou ja, invloed – toekenden dan de modernisten, die eigenlijk niets anders deden dan de Bijbel afkraken en ontleden. Zoals Kuitert, bijvoorbeeld. Ons als hervormden die wat vrijzinnig angehaucht zijn, zegt die hele Kuitert niets. Niets! Een man als ds. Klaas Hendrikse idem dito. Rond 1860, 1870 is alles opgeschreven wat Hendrikse en Kuitert beweren. Ik heb het allemaal al gehoord op de colleges. Er zit niets nieuws bij. Daar raak ik dus niet van in de war.”
Op uw leeftijd raakt u waarschijnlijk nergens meer van in de war.
“Jawel! Van fundamentalisme. Dat ruik ik op kilometers afstand, en daar ben ik als de dóód voor. Vooral het vriendelijke soort. Mensen die je minzaam te woord staan, maar ondertussen denken: ‘Jongen, je bent voor eeuwig verloren – wíj hebben gelijk.’ De gewéldige arrogantie waarmee mensen soms hun geloof kunnen presenteren...”
Die ‘fundamentalistische types’ kun je toch ook tegenkomen in de vrijzinnige hoek?
“We hebben toch geen echt felle vrijzinnigen? Ik schaar mijzelf daar nooit onder, hoor. Mensen die echt iets willen opdringen – dat geldt natuurlijk ook voor de islam. Althans, een deeltje ervan. Wij hebben zeventien niet-orthodoxe islamitische stromingen in Nederland. De meerderheid is niet dogmatisch en niet fundamentalistisch, maar zij krijgen nooit de kans om iets te zeggen. Het zijn altijd weer de jongens die hoog van de toren tetteren. De secularisatie onder moslims is gigántisch.”
