Wat heb je aan ‘liturgie’? Een antwoord in vijfvoud

1. Hoe gebruik ik deze term op een verjaardag?

“Die dienst van zondagochtend had veel te weinig vaart: rommelige overgangen, weinig ruimte voor gebed, en de organist hielp ook al niet mee. Met zó’n liturgie wordt het lastig om echt samen God te loven.”

2. Wat betekent het?

Liturgie duidt op de gemeenschappelijke verering van God via een (min of meer) vaste vormgeving van een christelijke eredienst. Denk hierbij aan gebeden, gezangen, Schriftlezingen, preken en rituelen. Het woord wordt ook wel gebruikt voor een gedrukte orde van dienst. Soms bedoelen mensen met liturgie vooral ‘de orde van dienst’, soms het bredere geheel van de eredienst.

3. Wie heeft de term bedacht en wanneer?

De uit het klassieke Grieks afkomstige term (λειτουργία, leitourgia) is niet door één persoon ‘bedacht’, maar heeft een fascinerende evolutie doorgemaakt. ‘Liturgie’ is opgebouwd uit woorden die te maken hebben met ‘het volk’ en ‘werk’ of ‘dienst’, en betekent letterlijk: dienst ten behoeve van de gemeenschap.

De vroege christenen namen die term over uit de Septuagint.

In het oude Athene verwees leitourgia naar diensten die rijke burgers verrichtten voor de stad, zoals het financieren van toneelstukken of oorlogsschepen.

Vanaf de derde eeuw voor Christus kreeg de term een godsdienstige inkleuring in de Septuagint. In deze Griekse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel, die vaak in het Nieuwe Testament wordt aangehaald, wordt ‘liturgie’ gebruikt om de tempeldienst en meer specifiek het werk van de Levieten en de priesters aan te duiden.

De vroege christenen namen die term over uit de Septuagint. Je vindt het woord bijvoorbeeld in Handelingen 13:2 (waar staat dat de gelovigen ‘de Heer dienden’) en in Romeinen 15:16 (waar Paulus zichzelf een ‘liturg’ van het evangelie noemt). Gaandeweg breidde de christelijke kerk de betekenis uit tot de geordende eredienst.

4. Wat heb ik eraan?

Puntsgewijs samengevat dit:

1. Vormgeving van geloof: liturgie biedt structuur en houvast in je geloofsleven. Net zoals een rivierbedding het water richting geeft, zo vormt liturgie een veilige bedding waarin je geloof kan stromen – vooral in periodes dat je je vanbinnen droog of leeg voelt. Je hoeft niet altijd zelf de woorden te vinden: de liturgie draagt je.

2. Verbinding door de eeuwen heen: als je psalmen zingt, in welke vertaling ook, verbind je jezelf met joden en christenen uit voorbije eeuwen (en niet te vergeten met Jezus zelf, die ze op het kruis aanhaalde). Datzelfde geldt voor gezangen en andere liederen uit de periode vóór ons. Liturgie doet je beseffen dat je onderdeel bent van de grote ‘wolk van getuigen’ die in Hebreeën 12:1 wordt genoemd.

3. Tegengif voor subjectivisme: liturgie beschermt je tegen een geloof dat alleen om ‘jouw gevoel’ draait. Je krijgt Bijbelteksten en liederen aangereikt die je in eerste instantie misschien minder aanspreken, maar je wél iets te zeggen hebben. In geloofsgemeenschappen die het kerkelijk jaar volgen, geldt dat de ‘liturgische kalender’ je meeneemt door het hele verhaal van verlossing (van Advent naar Pasen). Of je daar nu zin in hebt of niet.

Liturgie maakt ons gelijk voor God

4. Lichamelijk geloof: liturgie betrekt – als het goed is – de hele mens bij het geloof, inclusief je lijf en je zintuigen. Van het gezamenlijk staan (bijvoorbeeld bij het ontvangen van de zegen) en het samen zingen tot het samen ‘proeven’ tijdens de viering van het avondmaal (of de eucharistie).

5. Gemeenschapsvormend: er ontstaat ‘eenheid in verscheidenheid’ door samen, week in week uit, vaste patronen te volgen. Rijk en arm, jong en oud, man en vrouw: liturgie maakt ons gelijk voor God.

5. Heb je nog een inspirerend citaat hierover voor me?

Dat het in het leven van een christen en daarmee ook in de liturgie ten diepste draait om eerbied en vreugde, brengt de Westminster Kleine Catechismus (1647) zo onder woorden: “Het hoogste doel van de mens is God te verheerlijken en zich voor altijd in Hem te verblijden.” En de bekende christelijke filosoof, theoloog en auteur Søren Kierkegaard (1813-1855) waarschuwde dat de eredienst geen ‘performance’ mag zijn: “In het theater is het publiek de beoordelaar; in de kerk is God degene vóór wie wij staan.”