1. Hoe gebruik ik deze term op een verjaardag?

“Misschien ben ik al wat ouder, maar het drong laatst tot me door dat er nog maar weinig dominees zijn die Jezus ‘de Heiland’ noemen. Zouden ze dat woord inmiddels soms te ouderwets vinden?”

2. Wat betekent het?

Het is afgeleid van het werkwoord heilen/helen. In het Middelnederlands en het Middelhoogduits had dat de betekenis van ‘heel maken’, ‘genezen’ en ‘redden’. Een heiland is dus letterlijk: iemand die heel maakt (met zowel een lichamelijke als een geestelijke kant).

Het woordje heil zelf gaat terug op het proto-Germaanse hailaz (‘heel’, ‘gezond’, ‘ongeschonden’). Daarmee is het verwant aan het Nederlandse ‘heel’, het Engelse hale (‘gezond’) en aan Duitse woorden rond Heil (‘heil, welzijn, redding’). 

Interessant is dat in de evangeliën zelf Jezus zowel letterlijk als figuurlijk als genezer en redder wordt beschreven. Dat sluit hier dus naadloos bij aan.

3. Wie heeft de term bedacht en wanneer?

Heiland als aanduiding voor Jezus kom je al in zestiende-eeuwse Bijbelvertalingen tegen. Later gebruikt de Statenvertaling (1637) voor het Griekse grondwoord sōtēr (‘redder’, ‘verlosser’) vaak Zaligmaker, al komt Heiland er eveneens in voor. Het gaat om nuances: Zaligmaker legt sterker de nadruk op zaligheid en verlossing, terwijl Heiland ook het accent kan leggen op genezing en herstel (heel worden).

De vertaling Heiland sluit daar mooi bij aan

Opvallend is bovendien dat het Griekse sōtēr in de wereld van toen breder gebruikt werd dan alleen in strikt godsdienstige zin. Het woord werd ook gebruikt voor weldoeners en in contexten van bescherming en hulp, soms zelfs met een ‘genezende’ bijklank. De vertaling Heiland sluit daar mooi bij aan. Moderne vertalingen als de NBV21 kiezen meestal voor het toegankelijkere ‘redder’ (waarbij de zogenaamde eerbiedhoofdletter is vervallen).

Wie sōtēr vertaalt, kiest onvermijdelijk een kleur

4. Wat heb ik eraan?

Het helpt om te beseffen dat één woord verschillende accenten kan dragen. Wie sōtēr vertaalt, kiest onvermijdelijk een kleur:

• Zaligmaker: benadrukt verlossing en zaligheid.
• Heiland: laat ook de gedachte van genezing en heel maken meeklinken.
• Redder: is direct en begrijpelijk in hedendaags taalgebruik.

Welke term je ook gebruikt, ze verwijzen alle drie naar dezelfde kern. Namelijk dat Jezus niet alleen redt van iets, maar ook herstelt tot heelheid.

5. Heb je nog een inspirerend citaat hierover voor me?

Zeker. Aan de theoloog H.F. Kohlbrugge (1803–1875) wordt de uitspraak toegeschreven: “Ik ben niet heilig, maar mijn Heiland is heilig.”