Persoonlijke duisternis

De foto van Melek staat symbool voor het museum in Zaandam. Omdat zoveel mensen reageren op haar foto, ontstond vorig jaar het idee om haar opnieuw op te zoeken. Tegelijk wil Ruben Melek en haar ouders met terugwerkende kracht toestemming vragen om haar portret zo prominent te gebruiken.

Ook hoopt de geboren Amsterdammer met deze reis een periode van persoonlijke duisternis af te sluiten, want lange tijd zag hij weinig licht in zijn eigen leven. “Ik heb drie jaar een depressie gehad, omdat ik mezelf niet waardig, soms zelfs waardeloos vond. In het voorjaar van 2015 stortte ik in. De schoonheid die ik zo snel bij anderen zie – en die ook benoem als ik mensen fotografeer – vond ik niet bij mezelf.”

Scheppingskracht

Een duistere periode volgende, die ook heel leerzaam is geweest. “Steeds vaker als ik nu – al dan niet door mijn camera – de ander in de ogen kijk, zie ik het bewijs: mensen hebben veerkracht, er bestaat hoop en er zijn mogelijkheden om te herstellen. Dat noem ik scheppingskracht. Die herken ik ook steeds meer bij mezelf, waardoor ik er meer kan zijn voor anderen.”

Onveilig gebied

Er zijn voor anderen: daar sluit deze reis naadloos op aan, stelt Ruben vast. Maar om daadwerkelijk terug te kunnen naar Melek, moest ze eerst opgespoord worden. Want ze was gevlucht voor IS, en Ruben wist niet hoe het nu met haar ging. Via lokale contactpersonen hoorde hij in 2018 dat Melek inmiddels weer in haar oude huis woont. Het gevaar van moordzuchtige IS-strijders leek geweken.

Ruben: “Melek woont in Qaraqosh, een christelijk stadje in een gebied dat het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken aanmerkt als rood en dus onveilig gebied.” Wie toch zo vastberaden is erheen te reizen, zou officieel een speciaal visum moeten aanvragen en ophalen in de hoofdstad Bagdad. Redelijk onbegonnen werk, vindt Ruben. En dus waagt hij het erop. Zonder visum, maar met de hulp van de lokale gids Rabi én veel gebeden uit Nederland.

Humanitaire gronden

Gids Rabi (rechts op bovenstaande foto) omarmt Ruben op de luchthaven van Erbil. “Welcome back in Kurdistan, my friend!” roept gids Rabi, refererend aan de reis van Ruben drie jaar eerder. Rabi zal er alles aan doen om Melek te bereiken. “Onze enige kans is dat priester Noël Mosa Al-Kas Toma van Qaraqosh (links op bovenstaande foto) met de grenspost belt, terwijl wij daar staan te wachten,” vertelt gids Rabi. “Hij zal vragen je op humanitaire gronden toe te laten. Maar houd er rekening mee dat ze moeilijk gaan doen of je terugsturen. Dan moeten we nadenken over plan B.”

‘Hollanda!’

De volgende ochtend verdwijnt Erbil al snel uit beeld om plaats te maken voor een gortdroog, gelig maanlandschap. Hier en daar schiet een rommelig dorpje of vluchtelingenkamp voorbij. Terwijl we over de vierbaansweg hobbelen, puft de airco koude lucht de auto in. Buiten tikt het kwik inmiddels de veertig graden aan en binnen stijgt Rubens hartslag gestaag: meter voor meter komt Melek dichterbij. Bij de eerste checkpoints vinden de Koerdische agenten het bezoek uit Nederland vooral een fijne doorbreking van de sleur. Ruben speelt het spel mee. Niet alleen door veel te lachen, wat hij sowieso de hele dag door al doet, maar ook door onafgebroken ‘Hollanda!’ te roepen. De speciaal op maat gemaakte brillen liggen geduldig te wachten in zijn koffer.

Fotograaf en activist

Die brillen liet hij sponsoren door een bevriende opticien in Nederland. Wie hem een beetje kent, zal direct zeggen: ‘Typisch Ruben.’ Want waar hij komt, ontstaat beweging. Als fotograaf laat hij mensen schitteren voor de camera. Als sociaal mens legt hij snel contact. En als dromer mobiliseert hij anderen voor zijn Museum der Mensheid. “Ten diepste ben ik naast fotograaf ook activist. Ik wil de wereld confronteren met onrecht en opkomen voor kwetsbaren die verdrukt worden. Daarom portretteer ik sinds 2004 voor het museum wereldwijd mensen altijd op dezelfde manier: recht van voren, met een neutrale uitdrukking, zo puur mogelijk en vooral: waardig.”

Onzichtbare commandant

We staan in de rij voor het laatste, allesbeslissende checkpoint. Rabi verdwijnt met een setje paspoorten naar een wit gebouwtje. Ruben staart voor zich uit door de stoffige voorruit en bidt stilletjes duizend schietgebedjes. “De priester van Qaraqosh zal nu wel bellen met de beambten,” zegt hij. Dan zwaait het portier open. Het is Rabi, met een grote grijns op zijn gladgeschoren gezicht. Een bescheiden gejuich breekt los, omdat een voor ons onzichtbare commandant in het witte gebouw ons op humanitaire gronden wil toelaten.
Het laatste stukje naar Qaraqosh vliegt voorbij, al verdienen de platgebombardeerde huizen langs de weg eigenlijk meer tijd en respect.

Best raar

Ineens gaat het snel: binnen vijf minuten parkeert Rabi zijn 4x4 aan de rand van de stad op een open veldje met daaromheen een aantal lichtbruine woningen. Talloze kogelgaten in de muren onderstrepen dat IS-milities hier vanaf 2014 flink hebben huisgehouden. Rabi wijst naar een woning met een hoge metalen poort. Het huis ziet er ruim en goed onderhouden uit. Via de poort loopt Ruben voorzichtig de tuin in en loopt langs een geschilderde afbeelding van Hello Kitty.

Plotseling staat hij oog in oog met de reden van deze lange reis: de inmiddels 10-jarige Melek! “Hello, how are you?” roept hij opgewekt. Melek lacht, maar moet duidelijk even wennen aan deze Nederlandse man. Om haar niet te overrompelen, houdt Ruben bewust wat afstand. “Voor mij is ze zo belangrijk, terwijl het voor haar best raar moet zijn om die man uit het verre Westen in haar huis te zien,” peinst Ruben op fluistertoon. “Misschien herinnert ze zich mij helemaal niet meer. Toch is het goed dat ik er ben.”

Geen grote show

Het doel van Rubens reis, het uitdelen van de brillen, blijkt geen grote show met neerdwarrelende confetti of veel woorden. Als Melek de bril uit een roze kokertje haalt, het roze montuur goed bekijkt en dan voorzichtig opzet, schrikt ze. Ze pinkt zelfs een traan weg en legt de bril op de tafel voor haar. Een anticlimax? Ruben blijft rustig en kijkt begripvol toe. “Haar zicht is tien jaar lang ontzettend beperkt geweest. Dan vind ik het niet vreemd dat ze zo reageert,” vertelt hij later die dag. Dan, met een big smile: “Gelukkig probeerde ze het na tien minuten nog eens: toen bleef de bril onafgebroken op haar neus staan. Sara schrok trouwens niet. Aan haar merkte ik dat ze er direct baat bij had. Dat maakte me zó blij. Missie geslaagd!”

'Zie mij niet!'

“Weet je dat ik veel van mezelf in Sara herkende? Ik zag de pijn en gebrokenheid bij haar. Door haar haren en wenkbrauwen te verven, probeert ze haar albinisme te verbergen. Niet voor niets zat ze steeds aan de zijkant, alsof ze vanbinnen uitschreeuwde: ‘Zie mij niet!’ Het doet me letterlijk verdriet dat ze van zichzelf niet mag zijn wie ze is, terwijl ik in Melek een vrolijk meisje zie dat redelijk onbezorgd door het leven dartelt. Natuurlijk, zij heeft ook haar worstelingen en ze is nog jong, maar ze glimlacht veel en verstopt zich niet. Ik bid dat Sara mag ontdekken dat ook zij mooi en waardig is. Dat ze aan het einde van ons bezoek – als laatste van het gezin – tóch op de foto wilde, zie ik als de grootste overwinning van deze reis.”

Tekst: Maarten Nota
Beeld: Ruben Timman en Stefan Valkenier