“Psychische problemen ontstaan in de interactie in een persoon, tussen personen, en tussen personen en hun omgeving. Als je moe bent of slecht geslapen hebt, voel je je niet zo fijn. Ruzie met anderen heeft ook invloed op je stemming. En problemen op je werk zijn eveneens niet bevorderlijk voor je mentaal welbevinden”, aldus Hanneke, rector van het Kennisinstituut christelijke ggz (Kicg), onderdeel van de hulpinstellingen Eleos en De Hoop ggz, en bijzonder hoogleraar klinische godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Extra vragen

“Niet alles gaat altijd van een leien dakje. We krijgen allemaal te maken met moeilijkheden in ons leven, met dingen die hun weerslag hebben, dingen die ons uit balans brengen”, vervolgt de wetenschapper. “Psychisch welbevinden betekent dan dat je de balans weer hervindt, dat je veerkrachtig bent – ook als de situatie moeilijk is. Dat je het vermogen hebt om je aan te passen. Zo goed en zo kwaad als dat gaat. En dat je daarin de verbinding vasthoudt met jezelf, met anderen, met je omgeving en ook met God. Ook de interactie met God kan bijdragen aan je mentale gezondheid of aan psychische problemen. Geloof kan steun of troost bieden, maar kan ook enorm veel extra vragen meebrengen. Al die vragen mogen er zijn. Je kunt ze in je omgeving bespreken, bijvoorbeeld in het pastoraat binnen je kerkelijke gemeente.”

Jezelf laten zien

Omgaan met psychische problematiek kan best lastig zijn, weet Hanneke. “Onwetendheid speelt daarin vaak een rol. Soms is er ook sprake van een taboe. Mensen die kampen met psychische problemen, kunnen hierover zwijgen uit angst voor een stigma. Een stigma is een negatief label dat iemand opgeplakt krijgt. Dat beïnvloedt de manier waarop iemand zichzelf ziet en de mate waarin iemand zich durft te laten zien.”

Het Kicg, waarvoor de onderzoeker werkt, is betrokken bij het project informele kerkelijke zorg van Eleos, dat de ruimte voor mensen met psychische problemen binnen kerkelijke gemeenten wil helpen vergroten.

Een goede stap is dat je zelf open bent over moeiten

Openheid, begrip en ruimte zijn voor Hanneke kernbegrippen. “Contact met mensen met psychische klachten vraagt fijngevoeligheid en begrip voor hun manier van beleven en hun worstelingen. Een goede stap is dat je zelf open bent over moeiten die je ervaart. Spreek het uit als je er geen gat meer in ziet, de neiging hebt het bijltje erbij neer te gooien op je werk, het niet lekker loopt in je huwelijk of je gezin, als je huilt of angstig bent, als je al een tijdje geen blijdschap ervaart of jezelf niet kunt motiveren.”

Het stigma op psychische klachten verdwijnt pas wanneer ze niet langer dat negatieve label hebben. “Ook in de Bijbel wordt emotioneel geworsteld. Moedeloosheid, wanhoop, een doodswens, uitputting, angst (voor mensen bijvoorbeeld). Bij Elia, Job, Jeremia en in de Psalmen kom je steeds psychische klachten tegen. Die uit de taboesfeer halen, kan bijdragen aan het normaliseren van psychische ziekte. Dat kan door klachten te benoemen en er niet geheimzinnig over te doen. Bijvoorbeeld in de kerk bij de voorbeden. Bij lichamelijke problemen lijkt het vanzelfsprekend dat namen van gemeenteleden klinken. Hoe vaak wordt echter afgekondigd dat iemand depressief is, ten onder gaat aan dwanghandelingen of worstelt met een angststoornis?”

Kenmerken van mentale gezondheid

Het Trimbos-instituut en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu geven een eenduidige definitie van mentale gezondheid, psychische gezondheid of mentaal welbevinden: de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen en hoe je omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven. Kenmerken van mentale gezondheid zijn:

• kunnen omgaan met teleurstellingen en uitdagingen (veerkracht hebben)
• jezelf accepteren
• gevoel van eigenwaarde hebben
• om kunnen gaan met emoties in jezelf
• hulp durven vragen als het nodig is
• een eigen plek kunnen vinden in de maatschappij
• je kunnen ontspannen
• om kunnen gaan met je eigen gedachten
• zelfrespect hebben
• de dingen kunnen doen die voor jou belangrijk zijn

Tekst: Jan Kas