Kruipt de tijd of vliegt de tijd? Dat hangt ervan af waar en in welke levensfase je je bevindt. Annemarie van Heijningen begint het nieuwe jaar met mijmeren over het fenomeen ‘tijd’. Waarom lijkt de tijd sneller te gaan als je ouder wordt? Kunnen we de tijd ook vertragen?
De tijd ging net als ik zijn eigen gang, we hadden weinig met elkaar te maken. Het schip waarop ik woonde, was een eiland en daarop was ik meestal enig kind. De grote zussen waren op het internaat, het kleine zusje was nog niet geboren. Ik leefde een kabbelend bestaan van zelfvermaak. Er was geen haast of verveling, een bijna-kleuter leeft in een simpel concept: het is nacht geweest en het is morgen geworden, een nieuwe dag.
Verlangend ongeduld
De vroege ochtend van mijn vierde verjaardag. In bed lag ik te wachten op het moment dat ze zouden komen met cadeautjes. Het was zomervakantie, de grote zussen waren aan boord. Hadden ze de kamer versierd? Wat zou ik allemaal krijgen? Ik mocht pas uit bed als ze me zouden roepen, hadden ze gezegd. Maar ik wachtte al erg lang. Waarom werd de rest niet wakker? Waarom ging de tijd zo sloom?
Ik was bijna 7 en woonde al een klein jaar op het schippersinternaat. Schoolreisje in zicht. Verlangend ongeduld vooraf, maar de dag zelf vloog voorbij. Het was stom dat leuke dingen snel leken te gaan, en nare dingen – zoals een saaie kerkdienst – langzaam. Hoe kon dat eigenlijk?
Download gratis de Visie-app!
Of je nu op de bank zit, onderweg bent in de trein of op vakantie in het buitenland: met één tik op je scherm duik je in hoopvolle verhalen, inspirerende interviews en alle digitale edities van Visie
Ruim acht jaar later. Opnieuw een zomervakantie op het schip van mijn ouders. Ver weg, op de Moezel in Frankrijk. In het dorp waar we inmiddels een huis hadden, woonde een jongen die ik leuk vond. Mijn nog thuiswonende zus vertelde aan de telefoon dat hij me een kaart had gestuurd. Echt? Ja, echt, zonder enveloppe, vandaar dat ze het wist. Maakte ze geen grapje? Nee, ze maakte om de drommel geen grapje. Het duurde twee volle weken voor ik mijn eiland-schip met zijn minimum aan afleiding achter me kon laten. Eindelijk kon ik de ansichtkaart met eigen ogen aanschouwen – eerst zien en dan geloven – en de persoon in kwestie bedanken – waarna we inderdaad ‘wat kregen’.
Afleiding
We zijn inmiddels 33 jaar verder en er is in mijn leven tot nu toe geen periode meer geweest die zo tergend stroperig verliep als die twee weken op de Moezel. Zelfs het wachten op het moment dat ik, ergens in 2019, ten langen leste naar de mammapoli kon om een knobbeltje in mijn borst te laten onderzoeken, was gevoelsmatig minder kwellend. Er was afleiding, er was werk, er waren ritjes naar de basisschool en weer terug.
Waarom lijkt de tijd sneller te gaan als je ouder wordt?
Het verstrijken van de jaren lijkt iets te doen met je beleving van de tijd. Belangrijke momenten of mooie dagen die ik nu in het vooruitzicht heb, komen niet meer langzaam kruipend naderbij, maar zijn gearriveerd voor ik er erg in heb. Onlangs trouwde onze oudste zoon. Het leven stuwde me richting de grote dag, duwde me er zomaar in en het was ook zomaar weer voorbij. Waarom lijkt de tijd sneller te gaan als je ouder wordt?
Verloren tijd
Iemand die hier iets over kan vertellen, is Joost de Jong, cognitief neurowetenschapper. Twee jaar geleden promoveerde hij op het onderwerp tijdsperceptie. Hij staat open voor een interview en we spreken af op vrijdagmorgen tien uur. Omdat ik klokslag tien uur bellen overdreven nauwgezet vind overkomen, plan ik hem twee minuten later. Het worden er per ongeluk vier, wat me lichte stress oplevert: die man heeft het vast erg druk en nu heb ik met mijn vertraging zomaar vier minuten van zijn kostbare tijd gestolen.
We hebben in Nederland echt een tijdsobsessie
Tijdens ons gesprek komen we al snel op onze Nederlandse hyperpunctualiteit. “Als ik een afspraak met iemand heb en het wordt een paar minuten later, dan gebeurt er meteen van alles met me”, zegt hij. “Zou de ander de tijd vergeten zijn?”
Sorry voor die vier minuten van zojuist…
Hij wuift mijn verontschuldiging lachend weg. “We hebben in Nederland echt een tijdsobsessie. Terwijl stipt op tijd komen, zeker bij sociale activiteiten, geen doel op zichzelf is. In andere delen op de wereld is er een soort ongeschreven cultuurafspraak dat punctualiteit met betrekking tot de tijd er gewoon niet zo toe doet, er zijn geen sterke verwachtingen over wanneer iets begint of eindigt. Misschien zijn er in die culturen ook minder mensen burn-out, dat zou zomaar kunnen. Ik zou willen dat het in ons land ook zo werkte.”
Volkswijsheid
Zouden onze landgenoten pakweg honderd jaar geleden dezelfde tijdsdruk hebben ervaren als wij nu? De Jong weet niet of de tijdsdruk toen minder was. Tegenwoordig is de tijd wel meer alomtegenwoordig, denkt hij. “En we hebben meer moeite om werk en privé in balans te houden. Onderschat ook de rol van onze telefoons niet. Het is soms echt schrikken hoeveel tijd dat ding opslokt zonder dat we daar erg in hebben.”
Hoe komt het dat de tijd lijkt te versnellen bij het ouder worden?
“Veel mensen herkennen dat gevoel, maar weet je dat het eigenlijk een soort volkswijsheid is, die we steeds aan elkaar doorgeven? Daar is onderzoek naar gedaan: mensen die nooit van die volkswijsheid gehoord hebben, beleven het ook niet zo.
Bepaalde levensgebeurtenissen kunnen je wel dat idee geven. Wanneer we veel tijdsdruk of routine ervaren, zoals bij afstuderen of het krijgen van kinderen, kan dat ervoor zorgen dat de tijd sneller voorbij lijkt te gaan. Maar als je het heel nauwkeurig gaat onderzoeken, is het verschil van tijdsbeleving tussen jongeren en ouderen niet eens zo groot.”
Waarom kruipt de tijd als je je verveelt, maar vliegt hij voorbij als je plezier hebt?
“Alles wat aandacht krijgt, groeit. Dat geldt ook voor de tijd. In een periode van wachten, op bijvoorbeeld een belangrijke medische uitslag, is het goed om jezelf af te leiden. Ga dingen doen. Als je je focust op de klok, lijkt de tijd trager te gaan, terwijl je bij het bezig zijn met iets leuks de tijd min of meer vergeet. Die bladen in een wachtkamer van een ziekenhuis of tandarts liggen er niet voor niets.
Het is in elk geval duidelijk dat als de tijd voorbijkruipt, we over het algemeen niet bepaald gelukkig zijn. Dat is misschien wel de tragiek van de tijd: we willen zo veel mogelijk tijd ervaren, maar het zijn juist de waardevolle momenten in ons leven die voorbij lijken te vliegen.”
Kun je de tijd vertragen, door anders te leven of meer in het moment te zijn?
“Mensen die van zichzelf meer mindful zijn, ervaren de tijd doorgaans als trager, maar naar mijn weten is er nog niet genoeg onderzoek gedaan om te concluderen dat je je tijdsbesef kunt veranderen door veel te mediteren.
Piet en Leunie delen het geheim van 73 jaar huwelijk: 'Ook op je 97e wil je elkaar nog even vastpakken'
De meest effectieve manier om de tijd te vertragen in het moment, is door de hele dag op je horloge te staren. Op die manier lijkt elke seconde voorbij te kruipen – maar dat kan ik niemand aanraden.”
Vergleden tijd
Dat de tijd intuïtief sneller gaat bij het ouder worden, is ons deels dus ingefluisterd. Bij mensen op hoge leeftijd lijkt de tijd juist weer te vertragen: er is afhankelijkheid, hulpbehoevendheid en de ooit zo volle agenda is nagenoeg leeg geworden.
Ineens zie ik mezelf zitten, in een of ander bed, in een of ander kamertje. Net als vroeger lig ik aan het begin van de dag mijn eigen kleine to-dolijst te overdenken. Om 10.30 uur komt de thuiszorg (als er dan nog zoiets bestaat) voor de steunkousen. Om 12.00 uur is er een boterhammetje. Om 16.30 uur komt de buurvrouw voor een bakkie. En in de avond is er niets.
Misschien, als mijn tijd welhaast vergleden is, kan ik niet meer gestructureerd denken. Misschien is het brein dan mistig geworden, zal ik tijdens heldere ogenblikken flarden van Elly & Rikkert-liedjes zingen of neuriën. Misschien dat ene zachte kinderliedje over tijd en eeuwigheid:
De weergave van Spotify vereist jouw toestemming voor social media cookies.
Wat is de eeuwigheid Daar bestaat geen tijd Daar is geen eenzaamheid Geen tranen of pijn Waar is de eeuwigheid Achter een soort gordijn Daar is geen mijn of dijn Alleen maar zijn.
