9: Veluwe, het jaar 150.000 jaar v.Chr.

Deze grens vormde geen rechte lijn. Meerdere ijstongen staken uit naar het zuiden. Hun gewicht was zo groot dat ze de bodem waarop ze lagen naar de randen wegduwden en zo de stuwwallen opwierpen die nu het skelet van de Veluwe vormen: de zuidelijke, oostelijke en noordwestelijke heuvelruggen met hoogtes van soms wel meer dan 100 meter. De Veluwe is, samen met de Utrechtse en Nijmeegse Heuvelrug, het meest intacte stuwwallenlandschap van Europa. Vergelijkbare gebieden vind je ook in Noord-Duitsland, Polen en verder oostelijk, maar daar zijn de heuvelruggen uit het Saalien allemaal weer overgebulldozerd door het landijs uit de laatste ijstijd. Dat ijs heeft Nederland niet bereikt en daarom zijn de Nederlandse stuwwallen zo gaaf gebleven.

Woenstijnlandschap

Later zorgde de akkerbouw en steeds intensievere schapenhouderij ervoor dat het bos verdween. Heide kwam ervoor in de plaats. Op de leemgronden van de stuwwallen was de heide behoorlijk robuust, maar op de droge zandgronden zorgde verdere overbegrazing ervoor dat het zand vrij spel kreeg en de heide overstoof. Een woestijnlandschap ontstond zoals je het nu nog aantreft op het Kootwijkerzand of het Beekhuizerzand. Deze stuifzandgebieden waren eerst enorm, maar nu zijn het nog slechts snippers van de oorspronkelijke Nederlandse Sahara. Dit komt door de aangeplante dennenbomen die er in de sinds het midden van de 19e eeuw werden geplant om de verwoestijning tegen te gaan.

Zie ook het ontstaan van de Utrechtse Heuvelrug: