Het wordt tegenwoordig bij kerkmensen steeds populairder om specifieke theologische taal te vermijden in hun gesprekken en in de dingen die ze schrijven. Dat zie je bijvoorbeeld in bijbelvertalingen die mikken op een tekst die geschreven is in ‘omgangstaal’. In tegenstelling tot deze trend ben ik geïnteresseerd in het opnieuw doordenken en opnieuw bezig zijn met veel van deze oude theologische begrippen. Ik geloof namelijk dat deze termen een diepgang, een zeggingskracht en een gewicht hebben waar wij nog maar nauwelijks aan toe zijn gekomen. Ze hebben een stimulerende kracht die ver uitgaat boven het eenvoudige begrip van de termen waarin zo vaak door religionisten (aanhangers van de polytheïstische religie uit de Griekse oudheid) over wordt gepreekt.

De centrale term die ik in dit boek wil onderzoeken en ontsluiten is afgoderij. In het bijzonder wil ik laten zien hoe het idee van God zoals dat in grote delen van de kerk wordt gepreekt niets meer is dan een onmachtige afgod. Eenvoudig gezegd leidt dit tot de stelling dat God wordt behandeld als niets meer dan een product, een product dat zekerheid en bevrediging belooft terwijl het niets anders dan onwaarheid en onvrede laat zien.

Dat mag een krasse bewering zijn, maar het betreft de kern van mijn theologische project. Wanneer de lezer dit door heeft zal hij begrijpen wat ik bedoel wanneer ik beweer dat de huidige kerk grofweg de oude schepping representeert. Mijn stelling is dat een nieuwe gemeenschap mogelijk is, een gemeenschap aan de afgoderij voorbij. Een gemeenschap die groepsgrenzen kan overschrijden en ons kan leren hoe de wereld te omarmen en te vechten voor echte emancipatie.

Welke factoren inspireerden of dwongen je om juist nu Verslaafd aan God te schrijven?

Al mijn boeken zijn geschreven als een poging om te spreken over de kern van de zaak als datgene waarmee we moeten worstelen om een nieuwe en levende gemeenschap geboren te laten worden. Een gemeenschap gebouwd op de bevrijdende boodschap die wordt gevonden in het gebeuren van Christus. Mijn boeken en artikelen proberen het archimedische punt te vinden van waaruit we de gigantische structuur omver kunnen werpen die een reactionaire en afgodische levensvorm propageert, in een valse vermomming van het christelijk geloof; een structuur waar we met ons gezonde verstand misschien de spot mee drijven, maar die we omarmen op liturgisch en inhoudelijk niveau. Dit laatste boek is mijn meest systematische en meest duidelijke schets van het probleem zoals ik het zie. In die zin geloof ik dat het een hermeneutische sleutel biedt waarmee al mijn andere werk kan worden begrepen. Het geeft een beeld van de omheining waarbinnen de rest van mijn werk zijn plek vindt.

Welke specifieke trends of kenmerken van de moderne kerk probeer je in dit boek tegen te gaan?

In wezen beweer ik dat de moderne kerk meedoet aan veel van de concrete praktijken die zijn bedacht om het leven een idee van veiligheid te geven. Dat doet zij door verkondiging aan te bieden én gebeden én liederen die onze groepsidentiteit versterken en vervulling beloven. Zodoende wordt de kerk een soort coffeeshop die feelgood-drugs verkoopt aan wie er binnenkomen.

Het probleem is echter dat onze poging om de moeilijkheden die bij het leven horen te vermijden, er niet toe leidt dat we vrij zijn van het lijden maar eerder dat we er angstig van worden. De waarheid dat we lijden, kunnen we misschien een groot deel van de tijd vermijden, maar we lopen altijd het gevaar om er direct mee geconfronteerd te worden. Hierdoor neigen we ertoe om het idee van veiligheid vast te houden of het nu via de kerk is, via drank of via drugs.

Zulke dingen zijn op zichzelf genomen geen probleem, maar eerder de ‘oplossing’ voor een probleem, namelijk het probleem van de pijn. Niettemin komt de beperktheid van deze oplossing de volgende dag al aan het licht wanneer we de terugkeer ervaren van alles wat we hadden onderdrukt. De pijn is niet doorstaan maar eenvoudig vermeden. Met als gevolg dat we worden verleid om de cyclus te herhalen.

Er is echter een andere manier om met onze pijn om te gaan. Deze andere manier houdt in dat je deelneemt aan een symbolische handeling. Je zou bijvoorbeeld naar een dichter kunnen gaan luisteren die het lijden aan verlies op muziek zet, een individu die in staat is om het soort lijden dat je voelt lyrisch te verwoorden. In zo’n dichter ontmoeten we een mens die geweldig veel moed heeft getoond, want door te kunnen zingen over haar lijden laat ze zien dat ze er niet door is verslagen. Wanneer we luisteren naar de muziek worden we uitgenodigd om ons te laten raken door de donkere kant van de muziek om zo onze eigen donkere kant te ontmoeten op een manier die we kunnen hanteren.

Mijn zorg is dat de meeste van de momenteel bestaande kerken werken als een soort drug, met voorgangers die lijken op de aardigste en meest oprechte drugdealers. Waar we voor betalen zijn onze liederen, preken en gebeden die ons eerder helpen om ons lijden uit de weg te gaan dan om het te verwerken. In tegenstelling daarmee pleit ik voor gemeenschappen die eerder lijken op professionele rouwenden die voor ons huilen op een manier die ons confronteert met ons eigen lijden, de stand-up comedians die spreken over de pijn om mens te zijn of de dichters die, in het plaatselijk café, zingen over het leven.

Mijn zorg is dat de meeste van de momenteel bestaande kerken werken als een soort drug, met voorgangers die lijken op de aardigste en meest oprechte drugdealers

Met andere woorden: een kerk waar de liturgische structuur God niet behandelt als een product dat ons heel zegt te maken (en een oplossing is voor al onze problemen), maar als het mysterie dat ons in staat stelt uitbundig te leven te midden van de moeilijkheden van het leven. Een plaats waar we worden uitgenodigd om de werkelijkheid van ons mens-zijn onder ogen te zien, niet zo dat we wanhopig worden, maar zo dat we bevrijd raken van de wanhoop die al binnen in ons smeult, de wanhoop die ons tot slaaf maakt, de wanhoop die we weigeren onder ogen te zien.

Wat voor weerstand heb je ontmoet bij het religieuze establishment als gevolg van je boek?

Weerstand is een interessant fenomeen, omdat het niet hetzelfde is als louter een verschil van mening. Er zijn meer dan genoeg mensen die het niet met me eens zijn, van wie ik velen als mijn beste vrienden beschouw. Er zijn echter situaties waarin ik een soort venijnige onenigheid tegenkom die je zou kunnen aanduiden met ‘weerstand’. Wat hier interessant aan is, is de manier waarop deze reactie vaak precies het tegenovergestelde van een echt meningsverschil aangeeft.

Weerstand ontstaat wanneer iemand een diep innerlijk conflict ervaart naar aanleiding van wat er gezegd is. Dit conflict is vaak het gevolg van een of andere innerlijke botsing waarin iets van het gehoorde herkenning vindt, maar men niet in staat is of niet bereid om dat uit te spreken. Misschien klinkt dat in het begin vreemd, maar de mensen die de meeste weerstand laten zien ten aanzien van wat ik zeg, doen dat vaak omdat ze het gevoel hebben dat het klopt.

In het algemeen merk ik dat mensen bereid zijn om dit innerlijke conflict te erkennen en ermee aan de slag te gaan zolang ik ze benader op een niet agressieve, vriendelijke manier. In feite zijn sommige mensen die me in het verleden het felst hebben aangevallen vervolgens vrienden geworden. Vanwege de ontregelende aard van mijn werk denk ik vaak dat wanneer je geen weerstand voelt ten opzichte van de ideeën die ik onderzoek, je er niet serieus genoeg mee bezig bent. Ik weet dat ik er zelf nog steeds weerstand tegen voel.

Welke van je ideeën schijnen de grootste controverses binnen het christendom te hebben opgeroepen?

Sommige mensen zijn van hun stuk gebracht door de manier waarop ik sommige vragen, geloofsvoorstellingen en gedachten die veel mensen in de kerk fundamenteel vinden, tussen haakjes zet. Met het ‘tussen haakjes zetten’ verwijs ik naar het academische handwerk waarbij je sommige vragen parkeert om meer elementaire en potentieel nog belangrijkere vragen te stellen. Terwijl de kerk en haar meest uitgesproken opponenten de neiging hebben zich te richten op zaken die te maken hebben met het bestaan van God, de historiciteit van de verschillende dogma’s en de status van de Bijbel ben ik vooral bezig met de betekenis van het Christusgebeuren zoals beschreven door de apostel Paulus en welke manier van leven daardoor wordt uitgedrukt. Verder ben ik bezig met hoe we zo’n leven kunnen beginnen en daar vorm aan kunnen geven.

Heb je feedback gekregen op de ideeën die in het boek Verslaafd aan God staan van mensen buiten de christelijke leefwereld?

Ja. Eigenlijk was mijn eerste inspiratie om het boek te schrijven het directe resultaat van het uitwisselen van ideeën met een aantal mensen die zichzelf niet zouden omschrijven als theïstisch of religieus. Ze wisten niet dat er zoiets was als een geloof dat werkelijk onwetendheid omarmde, verschil in ere hield en een onmiddellijke omarming van het leven bepleitte.

Wanneer ik het land doorga om her en der te spreken, ontdek ik dat meer en meer mensen zonder enige religieuze achtergrond zich direct bezighouden met deze christelijke visie. Bovendien ben ik vaker in gesprek met mensen van diverse religieuze tradities (boeddhisten, hindoes, moslims en christenen). Ideeën als het loslaten van je tribale groepsidentiteit, de wereld omarmen in plaats van de wereld mijden, en het afwijzen van systemen die met de kwaliteit van Haarlemmerolie beloften doen over weten en vervulling, vinden weerklank op alle mogelijke plaatsen. Misschien omdat deze onderwerpen groter zijn dan welke religie ook en belangrijk blijken te zijn voor allen die geïnteresseerd zijn in wat het betekent om menselijk te zijn.

Leverde het schrijfproces van dit boek voor jou in persoonlijk opzicht nog verrassingen op?

Een van de redenen waarom ik zo geniet van het schrijven is dat het je op plaatsen brengt waar je nooit van had kunnen dromen toen je aan het begin van je reis stond. Wanneer een boek af is, praten schrijvers vaak alsof ze de uitkijkpost al kenden die ze zouden bereiken, maar het avontuur van het schrijven is veel anarchistischer dan dat. Als een schrijver begint met een sterk omlijnd idee van waar hij wil eindigen en daar dan aankomt, dan is hij is waarschijnlijk bezig met louter dogmatisch werk in plaats van het gevaarlijke en opwindende werk van het echte denken.

In het begin had ik niet het idee dat ik een boek zou schrijven dat zo zich zo sterk bediende van theologische taal. Dat was niet mijn oorspronkelijke bedoeling. Ik wilde alleen onderzoeken wat het betekent om menselijk te zijn en hoe we het leven volledig kunnen omarmen. Maar toen ik schreef kon ik niet voorbijgaan aan de provocerende bronnen van de christelijke traditie, hoewel ik veel werk moest verrichten om ze te redden uit de klauwen van de kerk. Als iemand die nooit enige bedoeling had om iets te schrijven wat academici systematische theologie noemen, zag ik dat dit vorm begon te krijgen, terwijl ik de contouren van het landschap onderzocht waar ik doorheen reisde.

Wat is de belangrijkste boodschap waarvan je hoopt dat de lezer die meeneemt uit Verslaafd aan God?

Mijn voornaamste wens is dat dit werk er een bijdrage toe levert om de lezer op een positieve manier te prikkelen en te verontrusten. Liever dan dat ze het eenvoudig eens of oneens zijn met de boodschap, hoop ik dat degenen die met het boek aan de slag gaan op een nieuwe en gunstige manier reflecteren op hun leven. Terwijl elke schrijver er heimelijk wel een zeker genoegen in schept als hij zijn lezers weet te overreden om net zo naar de wereld te kijken als hijzelf doet, is mijn voornaamste wens niet dat mensen het eens zijn met mijn visie op de wereld, maar dat ik ze iets in handen geef dat hen stimuleert om zichzelf moeilijke vragen te stellen.

Mijn belangrijkste aandachtspunt is niet te veranderen wat mensen geloven, maar lezers te vragen om zelf na te denken over waarom ze geloven wat ze geloven. Ik nodig mensen uit mee te doen met een soort archeologisch graafwerk met als doel te ontdekken of hun geloofsvoorstellingen hen ervan weerhouden het niet-weten en het lijden te omarmen en zo ja, wat ze eraan zouden kunnen doen.

Ten slotte hoop ik dat het boek voor die lezers die ontdekken dat ze nu vragen gaan stellen bij sommige dingen die ze ooit als vanzelfsprekend zagen, hen zal aanmoedigen om op zoek te gaan naar gelijkgestemde mensen die dezelfde weg bewandelen, individuen die misschien medewerkers worden in de opdracht om de nieuwe gemeenschappen te smeden waar de christelijke tekst vingerwijzingen voor geeft.

<hr/>

Verslaafd aan God | Peter Rollins | Uitgeverij Skandalon | 19,50

Dit interview staat achterin het boek Verslaafd aan God. Benieuwd naar meer? Wij mogen een boek weggeven! Laat hieronder weten waarom je dit boek wilt lezen en wie weet ben jij de gelukkige.